Ինչպես է ստեղծվել խորհրդային կինոյի «ոսկե» նմուշը

Դեռեւս 1990-ականներին ռուսական պետական կենտրոնական հեռուստատեսությունը հարցախույզ էր անցկացրել, թե որն է ամենասիրված հայրենական կինոնկարը։ Պարզվել է, որ դա «Ադամանդե ձեռքն» է, որը, ի դեպ, սկզբում կոչվել է այլ կերպ՝ «Մաքսանենգները»։

Ֆիլմի հիմքում իրական պատմություն է ընկած, որի մասին սցենարիստներից մեկը՝ Յակով Կոստյուժովսկին, կարդացել է «За рубежом» պարբերականում։ Հոդվածում ներկայացված է եղել շվեյցարացի մաքսանենգների պատմությունը, ովքեր թանկարժեք քարեր են տեղափոխել՝ գիպս դրված ձեռքի միջոցով, կոտրվածք ձեւացնելով։ Սցենարիստներից Մորիս Սլովոդսկին այս առիթով հիշում է․ «Այս անգամ ռեժիսոր Գայդայի հետ մենք որոշեցինք հրաժարվել թե՛ մեր հերոս Շուրիկից, թե՛ նրա հայտնի երեք ուղեկիցներից, որոնք հանդես եկան «Կովկասի գերուհին» եւ «Ы օպերացիա» կինոնկարներում, ինչպես նաեւ՝ Շուրիկի մյուս արկածներում։ Շուրիկի տեղը գրավեց խորհրդային տնտեսագետ Սեմյոն Սեյմոնովիչ Գորբունկովը, որը ճակատագրի բերմամբ դարձավ քրեական պատմության հերոս: Պատմություն, որում հայրենական միլիցիան պետք է բացահայտեր մաքսանենգներին։

Յուրի Նիկուլինը, որի համար գրվում էր սցենարը, այդ ամենին կասկածանքով էր վերաբերվում։ Նա շատ տարօրինակ էր համարում, որ ոչ թե Խորհրդային Միությունից են թանկարժեք քարեր փորձում տանել, այլ ընդհակառակը՝ ԽՍՀՄ են փորձում բերել թանկարժեք քարեր, այն էլ՝ մաքսանենգ ճանապարհով։ Իսկ հետո ստացվեց այնպես, որ ««Ադամանդե ձեռքում» նկարահանվեց նրա ողջ ընտանիքը՝ Տատյանան հանդես եկավ էքսկուրսավարի դերում, իսկ 11-ամյա Մաքսիմը խաղաց այն տղայի դերը, որը քայլում էր ջրի վրայով»։ Գեղարվեստական խորհուրդը համառորեն ստիպում էր Գայդային՝ «Կոմս» մականունով մաքսանենգ Գեշա Կոզոդոեւի դերում դիտարկել Գեորգի Վիցինին։ Սակայն ռեժիսորը

«Ձախորդությունների կղզի» երգի կատարման մեջ տեսավ Անդրեյ Միրոնովի պլաստիկան ու արտիստիզմը եւ հասկացավ, որ ճիշտ ընտրություն է կատարել։ Յուրաքանչյուր դուբլը Միրոնովը խաղում էր նորովի` չկրկնվելով, մշտապես իմպրովիզացիաներ անելով։ Նրան ծափահարում էր ողջ նկարահանող խումբը։ Գեշան գլուխգովան խաբեբա էր ու այնպիսի հմայքով է ներկայացվում Միրոնովի կողմից, որ հանդիսատես կանանց մեծ մասը սիրահարվում են։ Իսկ Միրոնովը հետո տխրությամբ է արձանագրում, թե ցավալի է արձանագրել, որ կինոյում իր ամենամեծ նվաճումը «Ադամանդե ձեռքում» մարմնավորած խաբեբայի կերպարն է եղել։

Երկրորդ չարագործի՝ Լյոլիկի դերում դիտարկվել են Անատոլի Պապանովի եւ Միխայիլ Պուգովկինի թեկնածությունները։ Գեղարվեստական խորհուրդը հաստատել է Պապանովին։ Լյոլիկի շատ արտահայտություններ, որոնք նա ասում է Պապանովի մատուցմամբ կինոնկարի ընթացքում, դարձան թեւավոր խոսքեր, ինչպես, օրինակ․ «Եթե մարդն ապուշ է, ապա դա երկար ժամանակով է», կամ՝ «Չկա որեւէ ամուսին, ով գոնե մի ժամով չի երազել դառնալ ամուրի», կամ՝ «Կհարվածեմ զգուշորեն, բայց՝ շատ ուժեղ», «Ուրիշի հաշվին խմում են նույնիսկ չխմողներն ու ստամոքսի խոց ունեցողները» եւ այլն։ Երկար ժամանակ, ի դեպ, Պապանովը չի կարողացել խաղալ ձկնորսության դրվագը։ Հերթական անհաջող փորձից հետո նա ասիստենտին բարձր ձայնով ասում է «ապուշ»։ Նկարահանվում է պատահաբար։

Գայդային այդ բացականչությունը դուր է գալիս, եւ նա որոշում է այն ներառել ֆիլմում։ Սցենարի համաձայն, թեեւ Լյոլիկը, որպես հանցագործ, պետք է վախ ու հակակրանք առաջացներ, սակայն Պապանովի մատուցմամբ՝ հենց որ Լյոլիկը հայտնվում էր էկրանին, միայն ծիծաղ էր առաջացնում։ Բավական վառ է ստացվել Նոնա Մորդյուկովայի մարմնավորած տնային կառավարչության ակտիվիստուհու կերպարը, թեեւ գեղարվեստական խորհուրդը նրա հետ կապված շատ պահանջներ է ունեցել։ Սակայն Մորդյուկովան կարողացել է ստեղծել կերպար, որի արտասանած մտքերը եւս դարձել են թեւավոր խոսքեր, ինչպես, օրինակ․ «Մեր մարդիկ հացի չեն գնում տաքսիով», կամ՝ «Չգիտեմ, թե Լոնդոնում ինչպես է, ես այնտեղ չեմ եղել, գուցե շունը մարդու բարեկամն է, սակայն մեզ մոտ տնային կառավարչությունն է մարդու բարեկամը»։

Հատկապես հետաքրքիր է եղել այն, թե ինչպես է Գայդայը կարողացել ֆիլմն «անցկացնել» Գեղխորհրդի «մաղով»։ Նա որոշած է եղել, որ կինոնկարը պետք է ավարտվի այնպես, ինչպես հիմա կա, սակայն ընթացքում որոշում է, որ վերջում միջուկային պայթյունի ամպ պետք է լինի։ Գեղխորհրդից հայտարարում են, որ այդ ամպը պետք է կինոնկարից հեռացվի։ Գայդայը համառում է։ Նրան երեք օր ժամանակ են տալիս։ Արդեն Նոր տարին էր մոտենում, եւ պետք է նախագիծն ավարտվեր։ Եվ ահա՝ Գայդայը հայտարարում է, որ համաձայն է այդ տեսարանը հանել, եւ կինոնկարն ավարտվում է այնպես, ինչպես նախատեսել էր։ Գեղխորհուրդն էլ հանգիստ շունչ է քաշում, որ քաղաքական առումով բազմիմաստ վերջաբանը հանված է կինոնկարից։