«Մեր իրավունքի զիջումով՝ չենք կարող հասնել մեր նպատակին». Նիկոլ Աղբալյանի ելույթը

Ռուբեն Շուխյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրում է.

«Մեր իրավունքի զիջումով՝ չենք կարող հասնել մեր նպատակին»... Արխիվային արձանագրություն. Հայաստանի Առաջին Հանրապետության խորհրդարանի պատգամավոր, լուսավորության և արվեստի նախարար Նիկոլ Աղբալյանի ելույթը՝ ՀՀ պառլամենտի 89-րդ նիստում, 2-ը օգոստոսի, 1920 թիվ.

«...Մի նոր բարեկամ է երևացել (ռուսները), որին չենք դիմել, բայց որն ուզում է զոռով իր բարեկամությունը մեր վզին կապել: Նա գրում է մեր հայրենիքի մի մասում արյունահեղությունը վերջ տալու մասին և՝ կցում Ադրբեջանին: Այս անգամ կռիվ է ռուսների դեմ խորհրդային դիմակի տակ, որն ավելի դաժան է, քան հին կարգերը, նեղմիտ է ու բթամիտ՝ և ոչինչ չի կարողանում ըմբռնել: Հնի նման սա էլ իր գերեզմանն է փորում, նա չի հասկանում, թե ինչ է ինքը միջազգային չափով: Նա չի կարողանում ըմբռնել, որ հաղթում է նա, ով զարգացած է մտավորապես և տնտեսապես:

Խորհրդային Ռուսաստանը՝ այդ ցնցոտին, մտքով, հոգով և էությամբ աղքատ այդ երկիրը, ցանկանում է անցնել Հայաստան՝ օժանդակ ունենալ Մուսթաֆա Քեմալի ողորմելի զորքերը: Հոտառությունը կարցրած այդ երկիրը գալիս է սպառնալու մեզ, և մենք պարտավորված ցույց կտանք մեր կերպարանքը, հարգել կտանք մեր ժողովրդի իրավունքները, թեև նա (Ռուսաստանը) այժմ չի հարգում (մեր երկիրը) և ցանկություն ունի այն խորտակելու: Նենգամիտ ու դաժան Խորհրդային Ռուսաստանը թուրքերի հետ միացած և զինակցած է, այդ անկերպար մարմինը հետադեմ է՝ հին Ռուսաստանի նման: Նա դաշնակցել է Տաճկաստանի (Թուրքիայի) հետ՝ և սոցիալիզմը կապվել է արյան հետ: Հետադեմ ուժն է, որ գալիս է առժամապես կասեցնելու մեր հաջողությունը... 

Ռուսական սոցիալիզմի այդ ներկայացուցիչները՝ ամենախավարամիտ ներկայացուցիչներն են այդ սոցիալիզմի: Նրանք հին Ռուսաստանի առաքինությունները ընդունել են՝ նվազեցնելով, իսկ մոլությունը՝ աճեցնելով: Մենք ամենածանր պայմանների մեջ ցույց տվինք թուրքերին ու թաթարներին, որ այս հողը՝ Հայաստան է և որ հայ ժողովուրդը ցանկանում է ազատ լինել: Այժմ մենք նույնը ցույց կտանք նաև ռուսին: Մենք պետք է բարձր հայտնենք ամենքին, որ մենք բարեկամ ենք այն ռուսին, որը Կովկասյան շղթայից այս կողմ չի անցնի և բարեկամ ենք այն ռուսին, որը Հայաստանի սահմանից այս կողմ չի գալիս (բուռն ծափահարություններ):

Գիտենք, ձմեռվա ընթացքում մեր թշնամիները պետք է պատրաստվեն մեր հանգստությունը խախտելու: Մեր թշնամիները նախանձում են, որ ստրկությունից նոր բարձրացած երկիրն ուժեղանում է: Մի անգամ ընդմիշտ պետք է ապացուցենք, որ անառիկ է մեր երկիրը և մենք գիտենք պաշտպանել մեր ազատությունը, մինչև համոզվեն, որ այս ժողովուրդը ազատ ապրել է ցանկանում, և մինչև որ համոզենք՝ որ այս երկիրը պետք է անկախ լինի:

Մեր իրավունքի զիջումով՝ չենք կարող հասնել մեր նպատակին: Ուժով միայն կարող ենք մեր անվիճելի իրավունքը պաշտպանել: Մենք օժանդակեցինք Տաճկաստանի՝ այդ ոճիրների զարհուրելի բույնի, կործանմանը: Նաև մեր ուժերի մասնակցությամբ կործանվեց ասիական մյուս բռնակալ պետությունը՝ Նիկոլայ 1-ի և Նիկոլայ 2-ի բռնակալ Ռուսաստանը: Նույնպես կխորտակվեն թշվառ ռուսական (այս) գլուխները...»:
---
(ՀՀ Պառլամենտի 1918-1920 թթ. նիստերի արձանագրություններ. Երևան, Հայաստանի ազգային արխիվ, 2010, էջ 531):