Ստի դետեկտոր. վստահելի՞, թե՞ «ոչ գիտական ու կողմնակալ»

Մենք գիտենք, որ...

Ստի դետեկտորը (պոլիգրաֆը) մեծ ճշտությամբ հնարավորություն է տալիս պարզել հարցաքննվողի սուտը, և միայն շատ պատրաստված ու մարզված մարդիկ են ունակ խաբել նրան:

Իրականում այնքան էլ այդպես չէ:

ԱՄՆ–ի Ազգային ակադեմիայի կողմից կատարված հետազոտություններով պարզվել է, որ ստի դետեկտորով կատարված հարցազրույցների (հարցաքննությունների) մեծ մասը եղել է «անվստահելի, ոչ գիտական և կողմնակալ»: Պարզվել է, օրինակ, որ ստի դետեկտորով մարդկանց աշխատանքի ընդունելիս անցկացված հարցազրույցը հայտնաբերում է տվյալ աշխատանքին ոչ ցանկալի անձանց նույն հավանականությամբ, ինչ արդյունք կարելի էր ստանալ պատահական ընտրությամբ:

Ստի դետեկտորը բժշկա–կենսաբանական սարք է՝ նախատեսված մի քանի ֆիզիոլոգիական ցուցանիշների (շնչառություն, սիրտանոթային ակտիվություն, մաշկի էլեկտրական դիմադրողականություն և այլն ) միաժամանակյա արձանագրման համար: Այն ստուգում է նաև անցյալում տեղի ունեցած երևույթների հետ կապված հիշողությունները։ Հարցաքննվողին որպես կանոն սկզբից տալիս են հսկիչ հարցեր, որով որոշում են նրա անհատական սթրեսի շեմը և հետագայում, հիմնվելով դրա վրա, մասնագետները ստանում են ինֆորմացիա հետաքրքրող հարցերին տված պատասխանների ճշմարտանմանության վերաբերյալ՝ հենվելով արձանագրված ֆիզիոլոգիական ցուցանիշների վրա: 

Ստի դետեկտորի պատմությունն սկիզբ է առնում 1877 թվականից, երբ ֆիզիոլոգ Անժելո Մոսսոն հայտնաբերեց, որ սուտ խոսելու ժամանակ վախն առաջին հերթին արտահայտվում է հաճախասրտությամբ։ Առաջին փորձնական կիրառումը իրականացրել է իտալացի կրիմինալիստ Չեզարե Լոմբրոզոն (1881 թվական)՝ հարցաքննության ընթացքում դինամիկ հետևելով հարցաքննվողի ճնշման ցուցանիշին։ Պոլիգրաֆ սարքը ստեղծվել է 1921 թվականին Կալիֆոռնիայում՝ ոստիկան Ջոն Լարսոնի և բժշկական համալսարանի մի ուսանողի համատեղ ջանքերով: Սարքը չափել և գրանցել է արյան ճնշումը, զարկերակը, շնչառությունը և մաշկի հաղորդունակությունը։ 1933 թվականին Լեոնարդ 

Քիլերը վերջնական տեսքի է բերել սարքը և սկսել է դրա զանգվածային արտադրությունը։ 1935 թվականին առաջին անգամ ԱՄՆ– ում ստի դետեկտորը օգտագործվել է դատական պրակտիկայում: Դրա միջոցով ստացված ցուցմունքներն օգտագործվել են որպես երկու հանցագործների մեղքի ապացույց։

Ներկայումս ստի դետեկտորը հիմնականում օգտագործվում է սքրինինգային հետազոտությունների համար՝ աշխատանքի ընդունելիս տարբեր ընկերություններ սրա միջոցով «հարցազրույց» են անցկացնում աշխատանքի ընդունվել ցանկացողների հետ և հայտնաբերում են ոչ համապատասխան կադրերին: Կրիմինալիստիկայում և դատական պրակտիկայում պոլիգրաֆը ներկաումս շատ քիչ է օգտագործվում (լրիվ հակառակը նրա, ինչ տեսնում ենք ֆիլմերում): 

Որոշ երկրներում (Գերմանիա, Լեհաստան և այլն), ինչպես նաև ԱՄՆ–ի նահանգների մեծ մասում արգելված է այն օգտագործել արդարադատության պրակտիկայում: Ներկայումս ժամանակակից ստի դետեկտորն ընդգրկում է համակարգչային ծրագիր, համակարգիչ և անհրաժեշտ սենսորներ՝ տվյալների մուտքագրման համար:

Սուտ ասվածը պարզել փորձել են դեռ վաղ ժամանակներից: Օրինակ, Ճապոնիայում հանցագործության մեջ կասկածվողը պետք է բերանի մեջ պահեր բրնձի կույտը և լսեր իր մեղադրանքը։ Եթե բրինձը բերանում չոր մնար՝ մեղադրանքը հաստատվում էր։ Հին Հնդկաստանում, երբ մեղադրյալին տալիս էին կտրուկ հարցեր, մեղադրյալը պետք է արտաբերեր մտքում եկած առաջին իսկ բառերը և միևնույն ժամանակ հարվածեր վահանին: Համարվում էր, որ ստելիս հարվածի ձայնը լինում էր ուժեղ։ Աֆրիկայում կասկածյալներին ստիպում էին ձեռքում թռչնի ձու պահել, քանի որ այն շատ նուրբ է և անգամ թույլ սեղմելու դեպքում կոտրվում է։ Կասկածյալները ձուն փոխանցում էին մեկը մյուսին: Ենթադրվում էր, որ մեղավորը չէր կարող պահել ձուն, քանի որ մեխանիկորեն սեղմելով այն՝ կկոտրեր։

Ինչպես ժողովրդական իմաստությունն է ասում, ստի ոտքերը կարճ են լինում: Փաստորեն, ստի դետեկտորը ինքն էլ է հենց սուտ «խոսում»: Դա ճիշտ է, քանի որ, օրինակ, կան քաղաքական գործիչներ, որոնց ֆիզիոլոգիական ցուցանիշները հաստատ կարող են փոփոխվել ոչ թե սուտ խոսելուց, այլ պատահականորեն հանկարծ ճիշտն ասելուց:

Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը