Մամուլի արքա՞ն, թե՞ հասարակ գրագողը

Արմեն Հովսեփյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրում է.

Գրիգոր Արծրունի, 19-րդ դարի հայ հասարակական-քաղաքական գործիչ, բուրժուադեմոկրատական գաղափարների հետևորդ, հրապարակախոս, գրաքննադատ, ծնվել է 1845 թ. փետրվարի 25-ին Մոսկվայում, զինվորականի ընտանիքում: Նման ձևակերպումների կհանդիպենք, եթե նայենք ցանկացած հայագիտական, կամ գրական հանրագիտական: Ո՞վ է իրականում եղել Գրիգոր Արծրունին, ինչքանո՞վ է հանդիսանում հայ մամուլի «արքան», ինչպես նրան ընդունված է որակել դասագրքերում և մամուլում:

Գրիգոր Արծրունու արմատները Վանից էին: 1813-ին նրա պապը` Գևորգ Աղա Երան-Արծրունին Վանից տեղափոխվել է Թիֆլիս: Հատկանշականն այն է, Գևորգ աղան իր արիստոկրատական ծագումը թիֆլիսահայ հասարակության մեջ ցուցադրելու համար գերադասեց կոնկետ հանրության առաջ ներկայանալ Արծրունի ազգանվամբ` իր անգլիական հիվանդությամբ հիվանդ (ռախիդ) և կարիերիստ որդու համար ապահովելով նման ներկայանալի անցյալ ունեցող ապագա: Նա մեծահարուստ էր և Թիֆլիսում հաստատվելուն պես սկսեց զբաղվել տարբեր ներդրումներով. Թիֆլիսում հիմնել է իջևանատուն և տպարան, դրան զուգահեռ ցուցադրական գեներալ-աղան մերթընդմերթ զբաղվում էր բարեգործությամբ: Նրա որդի Երեմիան բարձրաստիճան զինվորական էր: Գրիգորը հոր հետ Ռուսաստանից Թիֆլիս է տեղափոխվել 1853 թվականին՝ մոր մահվանից հետո:

Կնոջ կորստից հետո հայրը` Երեմիան, այլևս չի ամուսնացել և ողջ կյանքը նվիրեց երեխաների դաստիարակությանը: Երեմիա Արծրունին ունեցել է չորս որդի և չորս դուստր, և դժվար էր միայնակ զբաղվել երեխաների դաստիարակությամբ, մանավանդ որ զինվորական էր: Ղրիմի պատերազմի ժամանակ Երեմիա Արծրունին մեկնել է Պետերբուրգ, հրաժարվել իր զինվորական կարիերայից, բազմանդամ ընտանիքի հետ տեղափոխվեց Թիֆլիս:
Սակայն կնոջ մահը միակ պատուհասը չէր Երեմիա Արծրունու համար. նրա երեխաներից վեցը մահացան մանկահասակ, և մնացին երկուսը` Գրիգորն ու Անդրեասը:

Գրիգոր Արծրունին հիվանդանում է թոքախտով և, բժիշկների եզրահանգմամբ, նրան սոսկ երկու ամիս կյանք էր մնացել: Նա տեղափոխվում է Նիցցա` այնտեղ մեռնելու: Սակայն միջերկրականի ֆրանսիական ծովափը նրան ապաքինում է: Յոթ ամիս բժիշկների ցուցումով ոչ մի բառ չի արտաբերել: Ապա տեղափոխվել է Ցյուրիխ, ուր կազդուրվելուն զուգընթաց սովորել է համալսարանում: 
Արծրունին ծնվել է Ռուսական կայսրության հյուսիսում, նա ի ծնե տառապում էր անգլիական հիվանդությամբ (կամ որ նույնն է ռախիդ). Փոքր հասակում տան աղախինը նրան պատահաբար քցել էր տան բարձր պատշգամբից, որի արդյունքում նա վնասել է ողնաշարը, միաժամանակ ստանալով ուղեղի շատ բարդ ցնցում` ինչը որղջ կյանքի ընթացքում ուղեկցել է Արծրունուն: 
Թիֆլիսի գիմնազիայում նա սովորել է շատ վատ՝ մինչև 4-րդ դասարան: Նրա երբեմնի դասընկեր, ժամանակին հայտնի իրավաբան Սենեքերիմ Արծրունին գրել է, որ Գրիգորին երեք անգամ գիմնազիայի ղեկավարությունը թողել է նույն դասարանում և հայրն ստիպված է եղել նրա ուսուցումը շարունակել տնային անհատական պարապմունքների ձևով:

Արծրունու հայրը խիստ, բայց միաժամանակ շատ խորիմաստ և պատվախնդիր մարդ լինելով, չէր կարով հանդուրժել իր ապիկար որդու անըդունակություններն ու քմահաճույքները, և նա գերադասել է, որ որդին ուսում ստանա և իր գիտական «գործունեությունը» սկսի Գերմանիայում, ավելի կոնկրետ Հայդելբերգում, քանի որ օտարերկրացիներն այնտեղ կարողանում էին կլորիկ գումարի շնորհիվ ստանալ համալսարանական դիպլոմ, և անգամ գիտական աստիճան (գոնե այն ժամանակ Գերմանիայում դա հնարավոր է եղել): Կարճ ժամանակ անց, Թիֆլիսյան գիմնազիայում դժվարություններ ունեցող կովկասցին «ավարտում» է Հայդելբերգի համալսարանը` ստանալով փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորի իր համար այդքան ցանկալի կոչումը:

Գրիգորի եվրոպական «ոդիսականի» հաջորդ հանգրվանը Վենետիկն էր. այնտեղ նա հյուրընկալվում է Մխիթարյաններին, որտեղ ներկայանում է որպես կովկասցի հայ «գիտնական», չնայած ոչ մի բառ չէր կարողանում խոսել հայերեն: Նա ներկայանում է որպես «միլիարդատեր-մագնատի» որդի, ինչը միագամից հետաքրքրություն է առաջացնում վանական-եղբայրների մոտ՝ մի քանի հրատարակում կազմակերպելու համար: Մխիթարյաններն անգամ առաջարկել են, որ Արծրունին մնա և իր գործունեությունը ծավալի իրենց շարքերում, իսկ Գրիգորի առաջին` որոշակի քաղաքական-հասարակական երանգ ունեցող հոդվածը գրվել է մխիթարյան համալրիր հայրերի կողմից, սակայն հոդվածի վերջում մակագրվել է Գրիրգոր Արծրունի: Ահա այս «հարուստ» պաշարով էլ նա ժամանել է Թիֆլիս: