Հայ-ադրբեջանական ռազմական հավասարակշռության ներկա միտումները. ինչ ունենք այսօր

Ալեն Ղևոնդյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրում է .

Մաս առաջին

Արդեն մոտ մեկ շաբաթ է, ինչ հայկական և ադրբեջանական տեղեկատվական սեգմենտներում ակտիվ քննարկումներ են ծավալվում ՌԴ-ի կողմից ՀՀ-ին 200 մլն ԱՄՆ դոլար վարկի տրամադրման վերաբերյալ: Նշենք, որ այս վարկի գումարը ՀՀ-ն օգտագործելու է ՌԴ-ից զենք գնելու և սեփական զինված ուժերը ժամանակակից զինտեխնիկայով համալրելու համար: Քննարկմանը նոր որակ ու սրություն հաղորդեց այն, որ ռուս փորձագետների կողմից դաշտ նետվեց այն դրույթը, թե ՀՀ-ն ՌԴ-ից «Իսկանդեր» տիպի մարտավարական հրթիռներ է գնելու, որը հարձակողական զինատեսակ է և կփոխի Հարավային Կովկասի ուժային հարաբերակցության առկա պատկերը: Ի դեպ, մինչ օրս ռուսական կողմն այս առթիվ ոչ հաստատում, ոչ հերքում չի ներկայացրել:

Չանդրադառնալով գործարքի՝ երկու երկրներում էլ առկա «քարոզչական» և «հուզական» բաղադրիչին՝ փորձենք հասկանալ, թե այսօր ռազմական հավասարակշռության տեսանկյունից ինչ վիճակ ունենք ԼՂ կոնֆլիկտի գոտում: Սա կարևոր է առաջին հերթին այն տեսանկյունից, որ հիմքեր կտա մեզ ըմբռնելու, թե որքանով այդ ֆինանսական միջոցների օգտագործումը կանդրադառնա ռազմական պարիտետի փոփոխման վրա: Այդ նպատակով դիտարկենք հակամարտության կողմերի տիրապետման տակ առկա զինտեխնիկայի և մարդկային ռեսուրսների ընդհանուր նկարագիրը (ԼՂ վերահսկողության տակ առկա ռեսուրսները պաշտոնական տվյալների բացակայության պատճառով դիտարկման ենթական չեն):

Զինված ուժերում որոշել առկա սպառազինության տարատեսակները և չափել դրանց քանակը բավական բարդ է: Որպես կանոն, այս պարագայում անհրաժեշտ տեղեկատվության հիմնական աղբյուր են ծառայում թեմատիկ միջազգային զեկույցները (Military Balance report, SIPRI Arms Transfers Database, Janes world armies և այլն), միջազգային մամուլը, ՄԱԿ սպառազինությունների շրջանառությունը կանոնակարգող փաստաթղթերը (The Global Reported Arms Trade, The UN Register of Conventional Arms), պաշտոնական հայտարարությունները և երբեմն էլ «մասնավոր» բնույթի տեղեկատվությունը: 
Ըստ բրիտանական՝ «Military Balance 2013/14» զեկույցի ՀՀ զինված ուժերի ընդհանուր թիվը կազմում է մոտ 44,8 հազ., որտեղ ցամաքային զինուժի քանակը 41,8 հազ. է (ըստ «Janes World Armies 2012»-ի տվյալների ՀՀ-ի զինուժի թվաքանակը կազմում է 41,7 հազ.): Հասանելի տվյալների համադրության արդյունքում կարող ենք արձանագրել, որ սպառազինությունների մասով ՀՀ(ԼՂՀ)-ի զինուժում առկա պատկերը մոտավորապես այսպիսին է: Որպես բանակային հիմնական տանկ կիրառվում են Т-72 և նրա որոշ բարեփոխված տարբերակները: Մնացած զինտեխնիկայի առումով ունենք հետևյալ իրավիճակը. հետևակի մարտական հիմնական մեքենաներն են՝ БМП-1, 2, БМД-1, հիմնական զրահափոխադրիչները՝ БТР-60,-70,-80А, МТ-ЛБ, մարտական հետախուզական մեքենաները՝ БРМ-1/K, БРДМ-2, ГАЗ-2975 «Тигр», ինքնագնաց հրետանին՝ 2С1 «Гвоздика», 2С3 «Акация», քարշակվող հրետանին՝ Д-30, МТ-12, Д-1, 2А36 «Гиацинт-Б», Д-44, -20, ականանետերը 2Б14-1 «Поднос», 2Б 24, М-120, ПМ-38, 2Б11/ 2С12 «Сани», նռնականետերը՝ АГС-17 «Пламя», АГС-30, հակատանկային սպառազինությունը՝ РПГ-7, 18, 27, 9К11 «Малютка», 9К135 «Корнет», 9К111 «Фагот», 9К115 Метис, Milan, 9К111-1 «Конкурс», 9К114 «Штурм-С», СПГ-9 «Копьё», համազարկային կրակի ռեակտիվ համակարգերը՝ БМ-21 «Град», БМ-27 «Ураган», M-80, AR1A, Ն-2, մարտավարական հրթիռային համալիրները` 9К79-1 «Точка-У», 9К72 «Эльбрус», ինքնաթիռները՝ Су-25К/25УБК, Aero L-39 39С Albatros, Як-52, Як-18, Ил-76М/ТД, A319CJ, ուղղաթիռները՝ Ми-2, Ми-8МТ, Ми-9, Ми-17-1В, Ми-24П/К/Р, անօդաչու թռչող սարքերը՝ Կռունկ 25-1, Կռունկ 25-2, Բազե, ՀՕՊ-ն՝ 9К33М3 «Оса-АКМ», 9К35 «Стрела-10СВ», 2К11«Круг», 2К12М3 «Куб-М3», С-125 «Нева», С-300ПТ/ПС, ЗСУ-23-4 «Шилка», ЗУ-23-2, С-60:

ՀՀ-ի զինուժի հետ համադրելի գործակցության ներքո պետք է դիտարկել նաև ՀՀ-ում տեղակայված ՌԴ ռազմաբազան: Այն (անձնակազմի թիվը մինչև 5հազ.) ՀԱՊԿ շրջանակներում երկկողմ ձևաչափով ապահովում է ՀՀ անվտանգությունը և անհրաժեշտության դեպքում կիրառման ենթակա իր զինանոցում ունի տարաբնույթ զինատեսակներ, որոնցից հիշատակման արժանի են. համազարկային կրակի ռեակտիվ համակարգերը՝ БМ-21 «Град», БМ-30 «Смерч», ինքնաթիռները՝ МиГ-29, ուղղաթիռները՝ Ми-8МТ, Ми-8СМТ, Ми-24П, ՀՕՊ համալիրը՝ 9К37М1-2 «Бук-М1-2», 2К12М3 «Куб-М3», С-300В:

Նման ցուցիչներով դիտարկելով Ադրբեջանի զինված ուժերը՝ ստանում ենք հետևյալ պատկերը. (նշենք, որ ուսումնասիրման ենթարկվել են Ադրբեջանի զինուժի ցամաքային և ռազմաօդային ուժերի տիրույթին պատկանող տեխնիկական միջոցները): Այսպես. «Military Balance 2013/14» զեկույցի համաձայն Ադրբեջանի ազգային բանակի թիվը կազմում է 66,9 հազ., որից ցամաքային ուժերը կազմում են 56,8 հազ.: Ըստ «Janes World Armies 2012»-ի տվյալների՝ 57 հազ.: Ադրբեջանի զինված ուժերի հիմնական տանկերն են՝ Т-72, Т-90С: Որպես հետևակի հիմնական մարտական մեքենաներ դիտվում են՝ БМП-1, 2, 3М, БМД-1, զրահափոխադրիչներ՝ БТР-60,- 70, -80А, БТР-Д, МТ-ЛБ, մարտական հետախուզական մեքենաներ՝ БРМ-1, БРДМ-2, Matador, Marauder, Otokar Cobra, Land Rover Defender, ինքնագնաց հրետանի՝ 2С9 «Нона-С», 2С31 «Вена», 2С1 «Гвоздика», 2С3 «Акация», 2С19 «Мста-С», ATMOS 2000, 2С7 «Пион», քարշակվող հրետանի՝ Д-30, 20, 2А36 «Гиацинт-Б», М-46, Д-44, МТ-12, հակատանկային սպառազինություն՝ IMI Shipon, «Скиф», 9К11 «Малютка», 9К135 «Корнет», 9К111 «Фагот», 9К115 Метис, Spike-LR, 9К111-1 «Конкурс», 9К123 «Хризантема-С», СПГ-9 «Копьё», համազարկային կրակի ռեակտիվ համակարգեր՝ БМ-21 «Град», БМ-27 «Ураган», БМ-30 «Смерч», ТОС-1А «Солнцепёк», T-300 Kasırga, T-122 SAKARYA, T-107 «Boran», LAR-160, Lynx Extra, Lynx GradLAR, RAK-12 «Plamen», մարտավարական հրթիռային համալիրներ՝ 9К79-1 «Точка-У», ականանետեր 2Б14-1 «Поднос», 2Б24, 2Б11/ 2С12 «Сани», ПМ-38, Dual Purpose Mortar, М-71 Ashyrym, Soltam K6 CARDOM, HY1-12, ինքնաթիռներ՝ МиГ-29МУ1/УБ, МиГ-25ПД(С)/РБ, МиГ-21, Су-25/25УБ, Су-17/17У, Су-24, Aero L-29 Delfin, Aero L-39 39С Albatros, Ан-12, Як-40, УАЗ, ուղղաթիռներ՝ Ми-2, Ми-8Т/МБ, Ми-17-1В, Ми-24/Ми-24G Super Hind Mk.IV, Ми-35М, Ка-27/32, անօդաչու թռչող սարքեր՝ Orbiter 2M, Aerostar, Searcher Mk II, Heron, Elbit Hermes 450, ՀՕՊ՝ 9К33-1Т «Оса», Т38 «Стилет», 9К37МБ «Бук-МБ», 9К35 «Стрела-10СВ», 9К332МЭ «Тор-М2Э», 2К11«Круг», С-125 «Печора-2ТМ», С-200В «Вега», С-300ПМУ2 «Фаворит», Barak-8, ЗСУ-23-4 «Шилка», ЗУ-23-2, С-60, 9К32 «Стрела-2»/9К32М «Стрела-2М», 9К32 «Стрела-3»:

Հարկ է նշել, որ եթե ՀՀ-ն իր սահմանի կամ նրա՝ առնվազն մի քանի հատվածի անվտանգությունն ապահովում է ՌԴ-ի զին.ստորաբաժանումների հետ համատեղ, ապա Ադրբեջանն իր սահմանային ողջ տարածքի (օդային, ցամաքային, և ջրային) անվտանգությունն ապահովում է բացառապես սեփական ուժերով:

Փաստորեն այս պահի դրությամբ ԼՂ համակարտության գոտում (ԼՂ ՊԲ չհաշված) ունենք երկու՝ զինապահովվածության տեսանկյունից հիմնականում/մեծամասամբ համադրելի ներուժ ունեցող երկու բանակներ: Սակայն առկա ռազմ. ռեսուրսների պարագայում, այդ բանակներն արդյունավետության տարբեր ինդեքսներ են ցուցաբերում: Դրանք դրսևորվում են առաջադրված խնդիրներն ավել կամ պակաս հաջողությամբ լուծելու գործընթացում: Ներկայացված դիտարկումները վերաբերում են միայն բանակների ստատիկ հզորությունների գնահատմանը, որը ռազմական հավասարակշռության առկա իրողությունների միայն մի կողմն է: Հասկանալու և չափելու համար, թե արդյոք ինչ չափով կխախտվի ռեգիոնում ռազմական հավասարակշռության ինդեքսը ռուսական 200 մլն վարկի միջոցներով ՀՀ-ի կողմից զենք ձեռք բերելու հարցում, մենք պետք է չափումներ կատարենք ռազ. հավասարակշռության հետ կապված նաև այլ ոլորտներում՝ ռազմ. ծախսեր, բարոյահոգեբանական պատրաստվածություն, սահմանային զոհեր և այլն: