«Սովորեցնում եմ քեզ, մամ». Քառօրյա պատերազմում զոհված Անդրանիկի մասին ծառայակիցներն ու ծնողներն են պատմում (ֆոտո)

Չնայած վատ եղանակին, հատուկենտ անցորդները պատրաստակամ են ցույց տալու Զոհրաբյանների շենքը: Հասնում եմ նրանց շենք, Անդրանիկի հայրը՝ Ատոմ Զոհրաբյանն է ինձ դիմավորում. սիրալիր ժպտում է, բայց ուրախ չէ, ակնհայտ է: Միանգամից ծանոթացնում է Անդրանիկի մոր եւ երկու քույրերի հետ: Տանը լռություն է, բոլորը շշուկով են խոսում, հանգստություն է տիրում, այնպիսի հանգստություն, ինչպես որ պատից կախված լուսանկարում է:

«Լուսավոր տղա է Անդրանիկը»,- ասում եմ ես՝ նայելով լուսանկարին: Հայրը միանգամից համաձայնում է. «Որ ասում են, նկարագրիր Անդրանիկին մեկ բառով, ասում եմ՝ լուսավոր»:

Լուսանկարն արված է Անդրանիկի բանակ զորակոչվելու օրը. 18-ամյա այս տղան այնքան մեծ է երեւում, թվում է՝ 25-26 տարեկան տղայի լուսանկար է: Ծնողներն ասում են՝ մանկուց լուրջ հայացք է ունեցել, իսկ բանակ զորակոչվելուց մեկ տարի անց՝ 2015թ. աշնանը, լրիվ ուրիշ մարդ կարծես դարձած լիներ: Մեծացել էր, ավելի լրջացել, իսկ բանակից ընդհանրապես չէր խոսում, ծնողների խաչաձեւ հարցերին էլ միշտ լակոնիկ պատասխաններ է տվել:

«Երբեք ոչ մի բան չէր պատմում, բայց բանակ զորակոչվելու հենց առաջին օրվանից սրտումս վախ կար... 2014թ. հուլիսին գնաց ծառայության, օգոստոսին լարվածություն սկսվեց, ու անընդհատ վախ կար մեջս: Ինձ բան չէր ասում, բայց ես Անդրանիկիս հետ կապված ամեն ինչ զգացել եմ»,- ասում է մայրը՝ տիկին Ալլան:

Անդրանիկի հետ մայրը վերջին անգամ խոսել է մարտի 29-ին. որդու ձայնը դուր չի եկել, սակայն նա ոչինչ չի ասել: Տիկին Ալլան հիշում է՝ վերջին ժամանակներում ուշ-ուշ էր որդին զանգում, հարցին` ինչու հաճախ չէր զանգում, Անդրանիկը կարճ ասում էր. «Սովորեցնում եմ քեզ, մամ» ու թեման փոխում: Ինչի՞ն էր սովորեցնում. մայրը հիմա է սկսել հասկանալ... Մարտի 29-ին էլ առավոտյան ընտանիքը նկատում է՝ ժամացույցը կանգ է առել 06:15-ի վրա, ուշադրություն չեն դարձրել: Մարտի 31-ի լույս ապրիլի 1-ի գիշերը տիկին Ալլան երազ է տեսնում, առավոտյան արդեն վատ տրամադրությամբ եւ ինքնազգացողությամբ աշխատանքի է գնացել:

«Աղջիկս էլ էր տեսել երազում Անդրանիկիս, ուզեց պատմի, չթողեցի: Գործի եմ գնացել, շատ վատ էի ինձ զգում, չգիտեմ՝ հետս ինչ էր կատարվում: Ապրիլի երկուսին առավոտյան ժամը վեցին ամբողջ ընտանիքով արթնացել էինք, անհանգիստ էինք, չէինք հասկանում՝ ինչից, բայց անհանգիստ էինք. փաստորեն էդ ժամին Անդրանիկիս վերջին րոպեներն էին»,- հիշում է մայրը:

Ժամեր անց Զոհրաբյաններն իմանում են, որ Արցախում լարված իրավիճակ է, պատերազմական գործողություններ են: Թե ինչ է պատահել ապրիլի մեկին դիրքեր բարձրացած Անդրանիկին, նրանք իմանում են մյուս օրն առավոտյան, երբ պատրաստվում էին ամուսիններով եկեղեցի գնալ՝ Անդրանիկի համար աղոթելու: Բոթն ընտանիքի հորը հայտնել է Անդրանիկի ընկերներից մեկը: «Անդրանիկն էլ չկա»,- կարճ ասել էր ծառայակից ընկերը:

Թե ինչ պայմաններում է Անդրանիկը զոհվել, ընտանիքը սկզբում չի իմացել: Այս ընթացքում տիկին Ալլան ուժեղ ցավեր է զգացել մարմնի ձախ հատվածում: Երբ Անդրանիկի մարմինն ապրիլի 8-ին փոխանակել են, նա ամուսնուն խնդրել է՝ նայել, թե որ հատվածում է որդու վնասվածքը:

«Այն նույն հատվածում, որտեղ ես էի ցավ էի զգում»,- ասում է տիկին Ալլան, ապա շարունակում. «Այդ օրերին էր, որ սրտատրոփ սպասում էինք, չգիտեինք՝ ուր է, ինչ է: Մի անգամ երազիս եկավ, Անդրանիկիս մի տղայի հետ քայլում էր, ուրախ էր: Հիմա եմ հասկանում՝ երեւի Ռոբերտ Աբաջյանի հետ էր, չէ՞ որ նրանց երկուսի մարմիններն ադրբեջանցիներն ուզել են տանել, սակայն կեսից թողել են չեզոք գոտում եւ գնացել»:

Հիմա, երբ Զոհրաբյանները գիտեն, թե իրենց որդին ու ծառայակից ընկերներն ինչ հերոսություն են արել, մտածում են՝ մինչեւ այդ իրենց զգացածն ու երազները հուշել են միգուցե սպասվող ողբերգության մասին: Նախախնամությո՞ւն, ճակատագի՞ր. ամուսինները դժվարանում են անուն տալ ու շարունակում են. Անդրանիկը կրում է իր պապի անունը: Պապն էլ ի դեպ «Արիության մեդալ» եւ «Մարտական 2-րդ խաչ» մեդալ է ստացել, այն էլ՝ 1941թ. ապրիլին:

«Անդրանիկս մեծացել է պապի պատմություններով Հայրենական մեծ պատերազմի, Արցախյան հերոսամարտի մասին: Ասում են չէ՞ փոքրերը պետք է գերազանցեն ավագներին. Անդրանիկս պապին գերազանցել է՝ ստանալով «Մարտական 1-ին խաչ»,- նշում է հայրը:

Ատոմ Զոհրաբյանի համար որդու կատարած քայլը զարմանալի չէ: Անդրանիկը մանկուց պարտվել չի սիրել, ինքը միշտ պետք է հաղթողի դերում լիներ: Երբեք հայրենասիրությունից որդին չի խոսել, բայց հայրը միշտ էլ վստահ է եղել նրա հայրենասիրության վրա, կարծես գիտակցել է, որ պահը գա, որդին դա կապացուցի ու ապրիլի 1-ի լույս 2-ի գիշերը նա դա արեց: Զուսպ, համեստ ու պատասխանատու Անդրանիկը մինչեւ վերջին պահը կռիվ է տվել, մարտի դաշտից չի փախել, նույնիսկ դուրս է եկել խրամաբջիջից եւ մերձամարտի մեջ մտել: Հոր խոսքով` Անդրանիկն այնքան պատասխանատու էր, որ եթե իրեն զենք էին վստահել, ինքը պետք է մինչեւ վերջ կռվեր, պիտի պահեր դիրքը, որն իրեն վերադասներն էին վստահել: Ու այդպես էլ արեց: Անդրանիկը վիրավորվել է միայն փամփուշտների վերջանալուց հետո: Նրան Ռոբերտ Աբաջյանն է հողաթմբից տարել դեպի իր խրամաբջիջ, որտեղ էլ մահացել է: Այնուհետեւ արդեն Աբաջյանն իր մոտ եղած վերջին նռնակով պայթեցրել է իրեն եւ մի քանի ադրբեջանցու: Ատոմ Զոհրաբյանը պատմում է, որ Աբաջյանը, Սլոյանն ու Զոհրաբյանը մտերիմ ընկերներ չեն եղել, նույն զորամասում են ծառայել, խառնվածքներով էլ հակապատկերներ են եղել, սակայն ապրիլի 1-ի լույս 2-ի գիշերը միավորվել են` դիրքը պահելու համար:

 «Եթե չլինեին այս չորս տղաները, բոլորն են ասում՝ ամեն ինչ այլ ընթացք կունենար: Հակառակորդը նպատակ է ունեցել հենց նրանց դիրքով առաջ շարժվել, հասնել մինչեւ Մարտակերտ: Անդրանիկս Մարտակերտը շատ էր նմանեցնում Վեդիին՝ իր ծննդավայրին: Անդրանիկս Մարտակերտն այնպես է պաշտպանել, ինչպես կպաշտպաներ հայրենի Վեդին, կամ Հայաստանի ու Արցախի ցանկացած այլ վայր: Անդրանիկս իր հողն է պաշտպանել»,- ասում է Ատոմ Զոհրաբյանը:

Անդրանիկի եւ ընկերների հերոսության մասին չեն դադարում խոսել նաեւ դիրքերում: Դեպքից այսքան ամիս անց NEWS.am-ի նկարահանող խումբը եղել է այն դիրքում, որը պահել են Արմենակ Ուրֆանյանն ու իր զինվորները: Թեեւ դիրքն ամբողջությամբ վերակահավորվել է, հողաթումբը, որտեղից Անդրանիկ Զոհրաբյանն է մարտը վարել, ոչ ոք ձեռք չի տվել: Այստեղ այժմ բետոնե մեծ խաչ է, որը ծառայակիցներն են սարքել՝ ի հիշատակ իրենց ընկած ընկերոջ: Լսելով, թե սիրով ու հպարտությամբ են ընկերները խոսում Անդրանիկի մասին, ապշում ես: Մանրամասն նկարագրում են, թե քառօրյա պատերազմի ժամանակ որտեղ ինչ գործողություններ է Զոհրաբյանը կատարել, ինչպես է պայքարել: