«Գյուղումը 3 շալվար կա, տեղ գնալուց հերթով հագնում, գնում ենք»

Բարեկամավանը Տավուշի մարզի գյուղերից է: Հայ-ադրբեջանական սահմանից ուղիղ գծով հեռու է ընդամենը երեք կիլոմետր: Մինչեւ 1978 թվականը գյուղը  անվանվել է Դոստրու, որը ադրբեջաներենից թարգմանաբար նշանակում է բարեկամ կամ բարեկամություն: Գյուղի տարեց բնակիչները պատմում են, որ մինչեւ 90-ականների կռիվը ադրբեջանցիների հետ բավականին լավ հարաբերությունների մեջ են եղել: Բարեկամավանի նախկին` ադրբեջանական անվանումն այդ հարաբերությունների հետ է կապված եղել: Այս մասին գրում է asparez.am-ը:

Բարեկամավանում փաստացի 185 մարդ է ապրում, հաշվառված է, սակայն, 480:

Գյուղը միշտ ադրբեջանական կրակահերթերի տակ է: Սա արտագաղթի հիմնական պատճառն է: Բարեկամավանը լքելու պատճառներից են նաեւ գործազրկությունը, աղքատությունը: Այն, որ գյուղը դատարկվել է միանգամից, հաստատում է գյուղի դպրոցի ուսուցիչների ներկայացրած թվաբանությունը:

-Չունենք առաջին, չունենք չորրորդ դասարաններ, երկրորդ դասարանում` 2 հոգի, երրորդում`մեկ հոգի են: Մյուս տարի էլ չենք ունենա առաջին դասարան: Ծնունդ չկա գյուղում: Ես մի նոր ծնված թոռ ունեմ, բայց դրանով բան դուս չի գա,-ասում է Բարեկամավանի միջնակարգ դպրոցի դասվար Աստղիկ Ազատյանը:

Բարեկամավանի դպրոցը կառուցվել է 1976 թվականին: Սկզբնական շրջանում 8-ամյա  է եղել, դպրոցում սովորել է 300 աշակերտ: Այսօր արդեն գյուղն ունի միջնակարգ դպրոց: Թվով 12 դասարաններում սովորում է ընդամենը 20 աշակերտ:

Դասվար Աստղիկ Ազատյանին հանդիպում ենք երեկոյան ժամին: Գոմի բակում է:  Ոչխարի հոտին է ներս անում: Զրույցի ընթացքում գյուղի դժվարություններն է ներկայացնում: Պատմում է, որ դպրոցից ամեն ամիս ընդամենը 80 հազար դրամ աշխատավարձ է ստանում: Նույնքան էլ ամուսնու` պատմության ուսուցչի, աշխատավարձն է կազմում: Ընտանիքը յոթ հոգուց է բաղկացած, որից երեքը անչափահաս են, հարսն ու տղան գործազուրկ են: Նշում է, որ սահմանամերձ գյուղում միայն աշխատավարձով ապրելն անհնար է: Միաժամանակ ոչխարաբուծությամբ են զբաղվում: 40 գլուխ ոչխար ունեն, բայց շահույթն է քիչ: Վաճառում են այնքան, որքան առաջարկում են իրանցի գնորդները:

Հանկարծ մեր զրույցն ընդհատվում է, գոմից դուրս է գալիս ընկեր Չիչյանը եւ գոռում. «Ախչի Աստղիկ, ոչխարը գնաց, ի՞նչ ես կանգնել, զրույց անում: Էդ ովքե՞ր են, ի՞նչ են ուզում…լրագրողները մեզ օգուտ չեն տա, գնա ոչխարը բեր, մութը եկավ»: Ընկեր Չիչյանը Աստղիկի ամուսինն է, դպրոցի պատմության 67-ամյա ուսուցիչը:

Ապա նա է միանում մեր զրույցին: Բնակիչների սոցիալական վիճակն այսպես է բնութագրում.

-Ամբողջ գյուղումը երեք շալվար կա, որ տեղ ենք ուզում գնանք, հերթով հագնում, գնում ենք: Ի՞նչ ասեմ,-արագ-արագ ասելով` հեռանում է, գնում ոչխարին բերելու եւ ետ գալիս այն ժամանակ, երբ տիկին Աստղիկին հարցնում եմ, թե ինչու  է  երեխաների թիվը պակասել: Կնոջ խոսքը կտրելով` ընկեր Չիչյանը պատասխանում է.

-Սոված երեխան ի՞նչ սովորի, կրակոցի տակ ապրող երեխան բան կարա՞ սովորի: Ախր, դուք լավ ժամանակ եք եկել: Կրակոց չկա: Եկել են, նկարել, կրակոցը լսել, ոտքով էլ են փախել,-որեւէ մեկից ոչ մի բանի սպասելիք չունենալով` ընկեր Չիչյանն ասում ու շարունակում է ոչխարներին ներս անել:

Ուսուցիչների ոչխարի փարախի մոտից հեռանալիս ուշադրությունս մի բան է գրավում` գյուղի գազի բաշխիչ ցանցի արտաքին պատնեշը: Մետաղյա պատնեշի վրա կրակոցի համար ոչ մի ազատ տեղ չի մնացել: Ուշադրությունս շեղվում է, երբ լսում եմ. «Ադրբեջանցիներն են արել, Սպիտակ քարից են կրակում»:

Հերթական զրուցակիցս է դառնում Հովիկ Ղարաքեշիշյանը, որից անմիջապես հետաքրքրվում եմ, թե ինչ է Սպիտակ քարը:

-Ադրբեջանցիների դիրքն է, գյուղից 500 մետր է հեռու,-պատասխանում է 70-ամյա բարեկամավանցին եւ ավելացնում,-3-4 տարի է` գազի տրուբեքը քաշված է, բայց գյուղում գազ չկա:

Դեռ 80-ականներին  են փորձել սահմանամերձ Բարեկամավանը գազաֆիկացնել: Բնակիչները պատմում են,ԽՍՀՄ-ը փլուզվելուց հետո ապամոնտաժված գազի խողովակները գողացել, վաճառել են: Անկախ Հայաստանի տարիներին գյուղը բնական գազով ապահովելու ջանքերը եւս ապարդյուն են եղել: Այսօր խողովակաշարն անցկացված է ամբողջ գյուղում, բայց կրակոցներն են խանգարում:

Հովիկ Ղարաքեշիշյանն ասում է, որ կրակոցներ միշտ են լսում, իրենց ուղղությամբ էլ են կրակում: Նա գյուղի խանութպանն է: Խանութը եւս Սպիտակ քար դիրքի կրակոցների նշանառության տակ է հայտնվում: Նշում է, որ վախ չունի, կրակոցի պատճառով հայրական տունը չի լքելու:

-Որ գնամ, իմ տունը ո՞ւմ թողնեմ: Իմ տնից լավ տեղ չկա,-ասում է գյուղի խանութպանն ու ավելացնում, որ տղաները ներկայում Երեւանում են բնակվում: Ուսում են առել, բարձր վարձատրվող աշխատանք գտել: Հայրական տուն միայն արձակուրդներին են գալիս:

-Երեխաներիս, թոռներիս շատ եմ կարոտում, բայց որոշել եմ`չեմ գնալու իմ գյուղից: Թուրքի սահմանից 3 կիլոմետր ենք հեռու, մեր ղեկավարությունից`անսահման: Մեզ ուշադրություն չեն դարձնում,-ասում է 70-ամյա բարեկամավանցին:

Բարեկամավանում անասնապահությունը  զարգացած չէ: Արոտավայրերն ադրբեջանական կրակահերթերի տակն են: Գյուղացիներն ասում են` առավոտյան կովերին եւ ոչխարներին դուրս են թողնում, եթե ետ եկավ` իրենցն է, չեկավ` չեն էլ փնտրում: Եթե ականապատ տարածքներով անցնելիս չեն վնասվում եւ բարեհաջող անցնում են սահմանը, թշնամին իրենով է անում, ետ չի տալիս:

-Գյուղի խնդիրներն այնքան շատ են, որ մարդիկ չեն կարողանում այստեղ ապրել, աշխատանք չկա: Մարդիկ իրենց երեխաների ապագայի համար թողնում գնում  են,-ասում է համայնքապետարանի առաջատար մասնագետ  Խաչիկ Աբազյանը:

Բարեկամավանցիք հողերի մշակման հետ կապված եւս  լուրջ խնդիր ունեն: 400 հեկտար վարելահող գտնվում է հայ-ադրբեջանական սահմանին: Գյուղապետարանի աշխատակիցն ասում է, որ ականապատված է, մուտք ու ելք անելն անհնարին է: Գյուղացիների հույսը մնացել է 30 հեկտար պահուստային հողերը: «Այն էլ կրակի տակ է, անջրդի: Չենք կարողանում մշակել: Տեխնիկա չկա»,-շարունակում է Խ.Աբազյանը:

Կառավարության համայնքների խոշորացման ծրագրով Բարեկամավանը մի քանի գյուղերի հետ միացել է Նոյեմբերյանին: Այս առումով եւս դժգոհություններ կան:

-Շոշափելի արդյունքներ չենք տեսնում, բայց ինձ թվում է, որ բացասական է ծրագիրը, ինչ-որ տեղ վտանգ կա: Այն ժամանակ գյուղն ուներ իր առանձին բյուջեն, բայց հիմա չունի: Շատ բաներ մենք չենք կարող անել,-ասում է գյուղապետարանի առաջատար մասնագետը:

Նոր ձեւավորված կառավարության եւ վերջինիս կողմից առաջարկած զարգացման ծրագրի նկատմամբ հավատ չկա նաեւ հայ-ադրբեջանական սահմանից 3 կմ հեռավորության վրա գտնվող բարեկամավանցիների մոտ: Զրույցի ընթացքում ասում են, որ նախընտրական շոու է:

-Եթե ընտրությունների հետ կապ չունի, գյուղացու դարդ ու ցավը կլուծի, ես ժուռնալիստների առաջ ներողություն կխնդրեմ,-ասում է Խաչիկ Աբազյանն ու ավելացնում, որ վերջին 25 տարում միայն խոստումներ են լսում: Կարեն Կարապետյանի խոստումներն էլ հերթականն են համարում:

-Զգացել են, որ հանրապետականը էլ ձայն չունի: Ինչ-որ ձեւով ցանկանում են ժողովրդի քվեն հավաքեն,-եզրափակում է Խ. Աբազյանը:

Բարեկամավանից հեռանում եմ, երբ արդեն մայրամուտ է: Գյուղը ցածրադիր վայրում է, իսկ դեպի Երեւան տանող ճանապարհը գնալով բարձրանում է: Վերեւից հետհայացք եմ նետում:  Հսկայական Բարեկամավանում միայն 60-70 տան լույս է վառվում…

Նարեկ Կիրակոսյան

Հ.Գ. Հոդվածը գրվել է «Մարդասիրական հիմնախնդիրները եւ դրանց լուսաբանումը» թեմայով դասընթացի շրջանակում:

Աղբյուրը՝ Asparez.am :