Ինչպես է հակամարտությունը կենսաբազմազանությունը կանգնեցնում վտանգավոր սահմանագծին

Inter Press Service (IPS) լրատվական գործակալության համար պատրաստած հոդվածում լրագրող Սթելլա Փոլը ներկայացնում է, թե ինչպես է հայ-ադրբեջանական սահմանի ռազմականացումը սպառնում Հայաստանի հարավում գտնվող Շիկահողի պետական արգելոցի եզակի էկոհամակարգերին։

Հոկտեմբերի 22-ին լրագրողն այցելել է արգելոց և հայտնվել սահմանի հակառակ կողմերում տեղակայված ռազմական դիրքերից 100 մետրից էլ պակաս հեռավորության վրա։ Շրջակա լանդշաֆտը դիտելիս նրա ուշադրությունը գրավել է ոչ այնքան զինվորականների ներկայությունը, որքան ծառերի բացակայությունը։ Լեռնալանջերի ընդարձակ հատվածներ զուրկ են եղել բուսականությունից՝ խախտելով անտառային ծածկույթի ամբողջականությունը։

1958 թվականին հիմնադրված Շիկահողի պետական արգելոցի տարածքը կազմում է շուրջ 30 հազար ակր, որի մոտ 94 տոկոսը ծածկված է անտառներով։ Այստեղ բնակվում են կովկասյան ընձառյուծը, բեզոարյան այծը և գորշ արջը։ Արգելոցում աճում է ավելի քան 1100 տեսակի բույս, որոնցից 70-ը ներառված են Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցուցակում։

Հայկական կողմի ներկայացուցիչները բնապահպանական փոփոխությունները կապում են սահմանամերձ տարածքների ռազմականացման հետ։ Կապանի փոխքաղաքապետ Մարատ Հարությունյանը նշել է, որ այս փոփոխություններն ավելի տեսանելի են դարձել 2022 թվականի ռազմական գործողություններից հետո։ Նրա պնդմամբ՝ ադրբեջանական ուժերը մաքրել են անտառի որոշ հատվածներ՝ ռազմական դիրքեր տեղակայելու և մուտքի ճանապարհներ կառուցելու նպատակով։ Միևնույն ժամանակ, այդ աշխատանքների ամբողջական ծավալը անկախ աղբյուրներով հաստատված չէ։

Ռազմականացման հետևանքներն անդրադառնում են ոչ միայն բնության, այլև տեղի բնակիչների առօրյա կյանքի վրա։ Հարությունյանի խոսքով՝ ադրբեջանական ուժերը զբաղեցնում են մի շարք բարձունքներ, որոնցից տեսանելի են արգելոցն ու հարակից բնակավայրերը։ Մարդիկ վախենում են այցելել որոշ տարածքներ՝ ականների վտանգի պատճառով։

Տեղացի ֆերմեր Վլադիկ Աղաթելյանը լրագրողին պատմել է, որ ականի պայթյունի հետևանքով երկու կով է կորցրել։ Բազմաթիվ ռիսկերի պատճառով նա ստիպված է եղել հրաժարվել անասնապահությունից։ Մյուս ֆերմերները նույնպես այլևս անասուններին չեն արածեցնում անտառին մոտ գտնվող տարածքներում։ Եկամուտների նվազումը բնակիչներին ստիպում է աշխատանքի լրացուցիչ աղբյուրներ փնտրել։

Առանձին մտահոգություն է առաջացնում վայրի կենդանիների ճակատագիրը։ Կենսաթոշակի անցած անասնաբույժ Մանվել Արզումանյանը հիշում է, որ նախկինում արջերը, վայրի այծերն ու այլ կենդանիներ ազատորեն տեղաշարժվում էին տարածաշրջանի անտառներում և լեռներում։ Այս տարածքը կարևոր էկոլոգիական միջանցք էր, որը կապում էր կենդանիների բնակության վայրերը Հայաստանում, Ադրբեջանում և Իրանում։

Շիկահողի պետական արգելոցի կենդանաբան Հարութ Մարզինյանը հաստատել է, որ հակամարտությունը դժվարացնում է դաշտային հետազոտությունների անցկացումն ու կենդանիների տեղաշարժի մշտադիտարկումը։ Նրա խոսքով՝ ճանապարհների ընդլայնումը, ռազմական ենթակառուցվածքների զարգացումն ու բնական միջավայրերի մասնատումը կարող են խաթարել էկոլոգիական միջանցքները և մեկուսացնել կենդանիների պոպուլյացիաները։ Սակայն անվտանգության խնդիրների և որոշ տարածքներ մուտք գործելու սահմանափակումների պատճառով համապարփակ հետազոտություններ իրականացնել չի հաջողվում։

Խնդիրը դուրս է գալիս Հարավային Կովկասի սահմաններից։ Փորձագետները նմանատիպ հետևանքներ են արձանագրում Լիբանանում, Գազայում և Ուկրաինայում ընթացող զինված հակամարտությունների համատեքստում՝ անտառների ոչնչացում, հողերի և ջրային ռեսուրսների աղտոտում, վայրի կենդանիների բնակության միջավայրերի ավերում և պարենային անվտանգության սպառնալիքներ։

Չնայած պատերազմների հետևանքով բնությանը հասցվող վնասի վերաբերյալ աճող փաստերին՝ Երևանում անցկացվող COP17-ի շրջանակում գրեթե չի քննարկվում պատերազմներից տուժած էկոհամակարգերի վերականգնման հատուկ ֆինանսավորման մեխանիզմների հարցը։

Հոդվածի հիմնական եզրակացությունն այն է, որ կենսաբազմազանության պաշտպանությունն անբաժանելի է անվտանգության և զինված հակամարտությունների բնապահպանական հետևանքների հարցերից։ Շիկահողում այդ հետևանքներն արդեն տեսանելի են. ծառերն անհետանում են, հողատարածքների հասանելիությունը սահմանափակվում է, իսկ տեղի բնակիչները կորցնում են իրենց ավանդական կենսակերպն ու տնտեսությունը պահպանելու հնարավորությունը։

Աղբյուրը՝ Inter Press Service (IPS), Սթելլա Փոլ, 26 հոկտեմբերի, 2026 թ.