Պարսից ծոցի իրանական կղզիների հնարավոր գրավման համար վայրէջքի գործողություններ և սցենարներ

ԱՄՆ ծովային հետևակի լրացուցիչ ստորաբաժանումների, 82-րդ օդադեսանտային դիվիզիայի տարրերի և էլիտար հատուկ գործողությունների ուժերի՝ Մերձավոր Արևելքում տեղակայման հետ մեկտեղ (տարբեր գնահատականներով՝ ընդհանուր առմամբ մինչև 10,000 անձնակազմ)՝ փորձագետների և լրատվամիջոցների միջև Պարսից ծոցում իրանական կղզիների գրավման հնարավոր սցենարների վերաբերյալ քննարկումները կրկին սրվել են։ Սա առավելապես վերաբերում է կղզիներին, որոնք հիմնական հանգույցներ են ինչպես էներգետիկ ենթակառուցվածքների (առաջին հերթին՝ Խարգ), այնպես էլ տարածաշրջանի ծովային հաղորդակցությունների (Լարակ, Քեշմ, Աբու Մուսա, Մեծ և Փոքր Թումբա) համար։

Հարցը, սակայն, այն չէ, թե արդյոք նման գործողությունը սկզբունքորեն հնարավոր է, այլ այն, թե ինչ պայմաններում այն կարող է հաջող լինել, և արդյոք դա թանկարժեք և չափազանց ռիսկային ձեռնարկ կլինի հարձակվողի համար՝ թե՛ ռազմական, թե՛ քաղաքական առումով։ Այս հարցի պատասխանը պահանջում է ուսումնասիրել 20-րդ և 21-րդ դարերի մի շարք խոշոր դեսանտային գործողությունների պատմական փորձը։

Օդադեսանտային հարձակումը՝ որպես պատերազմի գործիք. Պատմության դասեր

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի և հետագա օդադեսանտային գործողությունների փորձը ցույց է տալիս, որ դրանց հաջողությունը երբեք չի որոշվել որևէ մեկ գործոնով՝ ո՛չ զորքերի թվաքանակով, ո՛չ անակնկալով, ո՛չ էլ նույնիսկ կրակի հզորությամբ՝ չնայած սրանցից յուրաքանչյուրը կարևոր է։ Դա միշտ պայմանների բարդ համակարգ է եղել, որոնցից նույնիսկ մեկի խախտումը կարող էր վտանգել ամբողջ գործողությունը:

Հատկանշական է, որ նույնիսկ ամենահայտնի և պաշտոնապես հաջողված օդադեսանտային հարձակումները հաճախ հայտնվում էին ձախողման եզրին:

Օրինակ, 1941 թվականի մայիսին Կրետեի գրավման գերմանական գործողությունը պատմության մեջ ռազմավարական օդադեսանտային հարձակման առաջին փորձն էր: Գերմանական օդադեսանտային ստորաբաժանումները, որոնք ինտենսիվ կրակի տակ էին նետվել ցերեկային ժամերին, լուրջ կորուստներ կրեցին. տարբեր գնահատականներով՝ որոշ ստորաբաժանումների կորուստները առաջին 24 ժամվա ընթացքում հասել են 30-40%-ի, իսկ գործողության ընթացքում գերմանական ընդհանուր կորուստները կազմել են մոտավորապես 6000 զոհ և վիրավոր: Գործողության ճակատագիրը որոշվել է կարևոր հանգույցի՝ Մալեմի օդանավակայանի գրավմամբ, ինչը թույլ է տվել արագ ուժեր տեղակայել: Սա հաստատեց հիմնարար սկզբունքը. օդային հարձակումը կենսունակ է միայն այն դեպքում, երբ այն կարող է արագորեն մեկուսացված տարրից վերածվել համապարփակ հարձակողական համակարգի մի մասի։

Բոլորովին այլ, բայց ոչ պակաս պատկերավոր օրինակ է 1943 թվականի նոյեմբերին Տարավայի ճակատամարտը։ Այստեղ ամերիկյան ծովային հետևակը բախվեց թվացյալ սահմանափակ խնդրի՝ մոտավորապես 3 քառակուսի կիլոմետր մակերեսով մի փոքր աթոլի գրավմանը։ Սակայն մակընթացությունների սխալ գնահատումը, թշնամու պաշտպանության թերագնահատումը և նախնական կրակային աջակցության անբավարարությունը նշանակում էին, որ դեսանտային ուժերը ստիպված էին հարյուրավոր մետրեր անցնել ծանր կրակի տակ։ Առաջին օրը արդեն զգալի կորուստներ կային (որոշ գնահատականներով՝ ավելի քան 1000 զոհ), իսկ երեք օրվա մարտերի ընթացքում ընդհանուր կորուստները կազմել են մոտավորապես 3200 զոհ և վիրավոր, մինչդեռ մոտավորապես 4500 ճապոնական կայազորը գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվել է։ Գործողությունը հաջող էր, բայց գինը այնքան բարձր էր, որ Տարավան պատմության մեջ մտավ՝ որպես չափազանց թանկարժեք, գրեթե պյուռոսյան հաղթանակի օրինակ։

Դաշնակիցների՝ 1944 թվականի հունիսին Նորմանդիայում ափհանումը, ընդհանուր առմամբ, համարվում է Տարավայի հակառակ իրավիճակը։ Սակայն այստեղ նույնպես հաջողությունը ձեռք բերվեց ոչ այնքան ափհանման շնորհիվ, որքան ռեսուրսների աննախադեպ կենտրոնացման, ապատեղեկատվության բարդ համակարգի և, ամենակարևորը, լավ գործող լոգիստիկայի շնորհիվ։ Միայն ափհանման առաջին օրը դաշնակիցները  ունեցան մոտ 10,000 զոհ, վիրավոր և անհետ կորած, իսկ Օմահայում իրավիճակը առաջին ժամերին գրեթե փլուզման եզրին էր։ Սակայն ափհանումից հետո դաշնակիցները կարողացան անընդհատ կուտակել իրենց ուժերը. մի քանի շաբաթվա ընթացքում Ֆրանսիա տեղափոխվեց ավելի քան մեկ միլիոն զինվոր և հարյուր հազարավոր տրանսպորտային միջոց: Հաղթանակը հնարավոր դարձավ ոչ այնքան ափհանման շնորհիվ, որքան ափհանման ուժերի անհապաղ տեղակայման շնորհիվ խորը հարձակողական գործողության մեջ։

Ինչ վերաբերում է Խաղաղօվկիանոսյան գործողությունների թատերաբեմին, Տարավայի ճակատամարտից հետո, որտեղ ճապոնացիները դեռևս հիմնականում ապավինում էին ափամերձ գոտու պաշտպանությանը, Իվո Ջիմայի (1945 թվականի փետրվար-մարտ) և Օկինավայի (1945 թվականի ապրիլ-հունիս) ճակատամարտերը ցույց տվեցին այլ պատկեր։ Իվո Ջիմայում ամերիկյան ուժերը կորցրեցին մոտ 26,000 մարդ (ներառյալ մոտ 7,000 զոհ)՝ չնայած մարդկային ուժի և սարքավորումների ճնշող գերազանցությանը: Օկինավայում ԱՄՆ ընդհանուր կորուստները գերազանցեցին 50,000-ը, իսկ կամիկաձեների հարձակումներից նավատորմի կորուստները պատերազմի ամենամեծ ծովային կորուստներից էին: Ճապոնական բանակը հրաժարվեց ջրի եզրին անմիջապես դեսանտային ուժերը ոչնչացնելու փորձերից և անցավ խորը, էշելոնային պաշտպանության: Արդյունքում, նույնիսկ ամերիկյան ուժերի բացարձակ գերազանցության պայմաններում, դեսանտային գործողությունները վերածվեցին երկարատև և չափազանց արյունալի մարտերի:

Հատուկ տեղ է զբաղեցնում Մանջուրական ռազմավարական հարձակողական գործողությունը, որը Կարմիր բանակը անցկացրեց 1945 թվականի օգոստոսին: Այստեղ խորհրդային դեսանտային գործողությունները թշնամու գծերի հետևում գործում էին բոլորովին այլ միջավայրում:

Արմեն Այվազյան, քաղաքական գիտությունների դոկտոր, պատմաբան