Մերձավոր Արևելքի էսկալացիայի ազդեցությունը միջազգային էներգետիկ համակարգի և տնտեսական կայունության վրա․ Թեհրանի «Ալիք» օրաթերթի խմբագիր

Սեղմեք ԱՅՍՏԵՂ, լրացրեք օնլայն հայտը և մոռացեք հոսանքի վարձի մասին

«Այլընտրանքային նախագծեր խումբը» ներկայացնում է Թեհրանի «Ալիք» օրաթերթի խմբագիր Արամ Շահնազարյանի վերլուծական հոդվածը։

«Վերջին օրերին Մերձավոր Արևելքում զարգացող իրադարձությունները վկայում են ոչ թե հերթական էսկալացիայի, այլ հակամարտության բնույթի աստիճանական, բայց էական վերափոխման մասին, որի հնարավոր հետևանքները դուրս են գալիս տարածաշրջանային անվտանգության շրջանակներից և առնչվում գլոբալ տնտեսական համակարգի կայունությանը։ Իրանի հարավում գտնվող «Հարավային Փարս» գազի հանքավայրի և համատասխան ենթակառուցվածքների նկատմամբ հարվածը և դրան հաջորդած պատասխան գործողությունները, ներառյալ Կատարի հեղուկ գազի արտադրության ամենամեծ ենթակառուցվածքի՝ «Ռաս Լաֆֆան»-ի  և Պարսից ծոցի մի շարք երկրների էներգետիկ ենթակառուցվածքների թիրախավորումը, վկայում են հակամարտության այնպիսի զարգացման մասին, որի շրջանակներում ռազմական գործողությունների թիրախային շրջանակը ընդլայնվում է դեպի էներգետիկ և լոգիստիկ նշանակության առանցքային օբյեկտներ։ Այս համատեքստում կարելի է արձանագրել, որ հակամարտությունը կարող է տեղափոխվել մի հարթություն, որտեղ էներգետիկ ենթակառուցվածքների խաթարումը դիտարկվում է որպես ռազմավարական ազդեցության գործիք, որը կարող է ազդեցություն ունենալ ոչ միայն անմիջական հակառակորդների, այլև ավելի լայն տնտեսական միջավայրի վրա։

Այս զարգացումների առանցքային առանձնահատկությունը կայանում է նրանում, որ նախադեպային մասշտաբով թիրախավորվել են այնպիսի ենթակառուցվածքներ, որոնք ապահովում են ոչ միայն առանձին երկրների, այլ ամբողջ միջազգային շուկայի էներգետիկ հավասարակշռությունը։ «Հարավային Փարս»-ը, որը համարվում է աշխարհի խոշորագույն գազային հանքավայրերից մեկը, Իրանի և Կատարի միջև բաժանված ռեսուրս է, որի ընդհանուր պաշարները գնահատվում են շուրջ 50 տրիլիոն խորանարդ մետր գազ և ավելի քան 50 միլիարդ բարել կոնդենսատ։ Այս հանքավայրի ցանկացած խափանում անմիջապես անդրադառնում է գլոբալ գազային շուկայի վրա։ Նույն կերպ, «Ռաս Լաֆֆան»-ը հանդիսանում է հեղուկացված բնական գազի աշխարհի ամենախոշոր հանգույցներից մեկը, որի միջոցով ապահովվում է համաշխարհային հեղուկացված բնական գազի մատակարարումների մոտավորապես 20 տոկոսը։ Այս համատեքստում կարելի է եզրակացնել, որ խոսքը այլևս ոչ թե տեղային ենթակառուցվածքների վնասման, այլ գլոբալ էներգետիկ ճարտարապետության առանցքային տարրերի նկատմամբ ուղղված հարվածների մասին է։

Իրանի արձագանքը, որը դուրս է գալիս անմիջական ռազմական պատասխանների տրամաբանությունից և տեղափոխվում է էներգետիկ համակարգերի լայնամասշտաբ թիրախավորման դաշտ, վկայում է ռազմավարական մտածողության էական փոփոխության մասին։ Եթե նախորդ փուլերում Թեհրանը հիմնականում կենտրոնանում էր հակառակորդի ռազմական օբյեկտների և ենթակառուցվածքների վրա, ապա այս փուլում նկատելի է անցում դեպի այնպիսի մոտեցում, որը կարելի է բնութագրել որպես «համակարգային զսպում»՝ հիմնված ոչ միայն անմիջական հակառակորդի, այլև նրա դաշնակիցների կենսական ենթակառուցվածքների խաթարման վրա։ ԱՄԷ-ում գտնվող «Հաբշան»-ի գազային հանգույցի, Սաուդյան Արաբիայի «Յանբու»-ի նավթավերամշակման գործարանի և Կարմիր ծովի ափամերձ արտահանման ենթակառուցվածքների վնասումը ցույց է տալիս, որ Իրանը փորձում է բարձրացնել հակամարտության գինը ոչ միայն Միացյալ Նահանգների և Իսրայելի, այլև միջազգային էներգետիկ համակարգի համար։ Այս օբյեկտների վերաբերյալ առկա գնահատականների համաձայն, խաթարված հոսքերը կարող են հասնել օրական շուրջ 3–4 միլիոն բարել նավթի համարժեքի, ինչը կազմում է համաշխարհային առաջարկի մոտավորապես 3–4 տոկոսը։ Թեև այս ցուցանիշները առաջին հայացքից կարող են չափավոր թվալ, էներգետիկ շուկաների կառուցվածքային զգայունությունը ենթադրում է, որ նույնիսկ 1–2 տոկոսանոց խափանումները կարող են առաջացնել գների անհամաչափ աճ և շուկաների անկայունության կտրուկ խորացում։

Այս իրավիճակում առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի Միացյալ Նահանգների դիրքորոշումը, որը, դատելով հրապարակային հայտարարություններից, բնութագրվում է երկակիությամբ։ Դոնալդ Թրամփի հայտարարությունները, որոնք մի կողմից հերքում են Վաշինգտոնի անմիջական ներգրավվածությունը, իսկ մյուս կողմից պարունակում են կոշտ սպառնալիքներ Իրանի հասցեին, արտացոլում են ռազմավարական անորոշության տարրեր։ Նման մոտեցումը բնորոշ է այն իրավիճակներին, երբ մեծ տերությունը հայտնվում է դաշնակցի գործողությունների հետևանքով ձևավորված դինամիկայի մեջ և միաժամանակ փորձում է պահպանել ազդեցությունը՝ զերծ մնալով լայնամասշտաբ ռազմական ներգրավվածությունից։ Այսպիսի երկակի մեսիջները հաճախ ընկալվում են հակառակ կողմի կողմից որպես քաղաքական հստակության բացակայություն կամ թուլության ազդակ, ինչը կարող է նվազեցնել զսպման ազդեցությունը և խրախուսել էսկալացիայի շարունակությունը։

Միաժամանակ, տարածաշրջանային և միջազգային արձագանքները վկայում են, որ առկա է որոշակի դաշնակցային և քաղաքական ազդեցության վակուում։ ՆԱՏՕ-ի առանցքային եվրոպական անդամների կողմից Իրանի դեմ ռազմական գործողություններին միանալու մերժումը ցույց է տալիս, որ Արևմտյան դաշինքի ներսում բացակայում է միասնական մոտեցում այս հակամարտության նկատմամբ։ Սա կարևոր ազդակ է, քանի որ այն սահմանափակում է Միացյալ Նահանգների ռազմավարական մանևրների շրջանակը և նվազեցնում կոլեկտիվ զսպման մեխանիզմների արդյունավետությունը։ Միևնույն ժամանակ, Պարսից ծոցի արաբական երկրները, որոնք հայտնվում են առաջնային թիրախների շարքում, կանգնած են բարդ ռազմավարական ընտրության առջև. նրանք մի կողմից կախված են ԱՄՆ-ի անվտանգության երաշխիքներից, մյուս կողմից՝ կրում են այդ անվտանգության ճարտարապետության սահմանափակումների և թերությունների անմիջական հետևանքները։

Այս համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև Հորմուզի նեղուցի գործոնը։ Համաշխարհային նավթի օրական մատակարարումների մոտավորապես 20–30 տոկոսը և հեղուկացված բնական գազի զգալի մասը անցնում են այս նեղուցով։ Նավարկության ցանկացած խափանում այստեղ անմիջապես վերածվում է գլոբալ շոկի։ Պատմական փորձը ցույց է տալիս, որ նույնիսկ սահմանափակ միջադեպերը Հորմուզում հանգեցրել են նավթի գների կտրուկ աճի՝ 10–20 տոկոսով մի քանի օրերի ընթացքում։ Եթե ներկայիս էսկալացիան շարունակվի և տարածվի դեպի ծովային ուղիներ, ապա հնարավոր է պատկերացնել սցենար, որտեղ նավթի գինը կանցնի 120–150 դոլարի շեմը մեկ բարելի համար, իսկ որոշ ծայրահեղ գնահատականներով՝ նույնիսկ կհասնի 200 դոլարի։ Սա արդեն ոչ միայն էներգետիկ, այլև համակարգային տնտեսական ճգնաժամի ազդակ կլինի։

Էներգետիկ շուկաների վրա ազդեցությունը չի սահմանափակվում միայն գների տատանումներով։ Հեղուկացված բնական գազի շուկան, որը վերջին տարիներին Եվրոպայի և Ասիայի համար ձեռք է բերել ռազմավարական նշանակություն, հատկապես խոցելի է նման զարգացումների նկատմամբ։ Կատարիմատակարարումների խաթարումը կարող է առաջացնել զգալի դեֆիցիտ, որը դժվար կլինի արագ լրացնել այլ արտադրողների կողմից, քանի որ հեղուկացված բնական գազի ենթակառուցվածքները պահանջում են երկարաժամկետ ներդրումներ և չեն կարող օպերատիվ կերպով ընդլայնվել։ Արդյունքում, Եվրոպայում գազի գները կարող են վերադառնալ էներգետիկ ճգնաժամիժամանակահատվածի մակարդակներին, իսկ Ասիայի խոշոր ներմուծողները, ինչպիսիք են Ճապոնիան և Հարավային Կորեան, ստիպված կլինեն մրցակցել սահմանափակ ռեսուրսների համար։

Այս ամենը բերում է այն եզրակացության, որ հակամարտությունը կարող է մտնել այն փուլ, որտեղ էներգետիկան դառնում է ոչ թե պարզապես գործոն, այլ առաջնային զենք։ Սա նոր երևույթ չէ պատմության մեջ, սակայն ներկայիս գլոբալացված տնտեսության պայմաններում դրա հետևանքները բազմապատիկ ավելի լայն են։ Եթե 1973 թվականի նավթային ճգնաժամը պայմանավորված էր քաղաքական որոշմամբ՝ մատակարարումների սահմանափակմամբ, ապա ներկայիս իրավիճակում խոսքը ֆիզիկական ենթակառուցվածքների ուղղակի ոչնչացման կամ խաթարման մասին է, ինչը շատ ավելի դժվար է վերահսկել և արագ վերականգնել։

Համաշխարհային տնտեսության վրա ազդեցությունը, նման զարգացման դեպքում, կլինի բազմաշերտ։ Առաջին հերթին, էներգակիրների գների աճը անմիջապես կհանգեցնի ինֆլյացիայի աճի՝ հատկապես զարգացած տնտեսություններում, որտեղ վերջին տարիներին արդեն նկատվում է գնաճային ճնշում։ Երկրորդ. մատակարարման շղթաների խաթարումը, որը կախված է ոչ միայն էներգակիրներց, այլ նաև ծովային փոխադրումների կայունությունից, կարող է առաջացնել արտադրության անկում և առևտրի կրճատում։ Երրորդ. ֆինանսական շուկաները, արձագանքելով անորոշությանը, կարող են մտնել բարձր տատանողականության փուլ, ինչը բացասաբար կանդրադառնա ներդրումների ծավալի և տնտեսական աճի վրա։ Այս բոլոր խնդիրների համադրությունը ձևավորում է գլոբալ տնտեսական անկման իրական ռիսկ, հատկապես եթե էսկալացիան երկարաձգվի։

Այս բոլոր գործոնները միասին ձևավորում են մի պատկեր, որտեղ հակամարտությունը դուրս է գալիս դասական ռազմական տրամաբանությունից և վերածվում է համակարգային ճգնաժամի։ Եթե այս ընթացքը շարունակվի, ապա ամենահավանական զարգացումը կլինի տարածաշրջանային պատերազմի և էներգետիկ շոկի համադրությունը։ Սա կնշանակիշարունակական հարվածներ ենթակառուցվածքների դեմ, ծովային ուղիների նկատմամբ սպառնալիքի աճ և տնտեսական ճնշման խորացում։ Այսպիսի սցենարը կարող է պահպանվել երկար ժամանակ՝ ստեղծելով մշտական անկայունություն և բարձր ռիսկեր։

Ամփոփելով՝ կարելի է արձանագրել, որ ներկայիս զարգացումները վկայում են միջազգային էներգետիկ և քաղաքական կարգի վերաձևավորման մասին։ Երբ էներգետիկ ենթակառուցվածքները դառնում են առաջնային թիրախ, իսկ գլոբալ շուկան՝ հակամարտության անմիջական մասնակից, հակամարտության հետևանքները այլևս չեն սահմանափակվում տարածաշրջանով։ Դրանք տարածվում են յուրաքանչյուր տնտեսության և յուրաքանչյուր պետության վրա, որը կախված է էներգետիկ մատակարարումներից։ Այս իմաստով, տեղի ունեցողը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես հերթական ճգնաժամ, այլ որպես համակարգային շրջադարձ, որի ազդեցությունը կարող է զգացվել տարիներ շարունակ»։

Հետևեք մեզ՝ այստեղ