Թիմային մարզաձևերի զարգացումը

Արթուր Նազարյան. «Առաջարկ Հայաստանին» նախագծի շրջանակներում ներկայացնում եմ մեր երկրում թիմային մարզաձևերի զարգացման հայեցակարգը։

ՖՈՒՏԲՈԼ – ԲԱՍԿԵՏԲՈԼ – ՎՈԼԵՅԲՈԼ

2026–2031 թթ.

Թիմային մարզաձևերը (ֆուտբոլ, բասկետբոլ, վոլեյբոլ) համարվում են զանգվածային սպորտի, համայնքային կյանքի ակտիվացման և առողջ ապրելաձևի խթանման կարևորագույն գործիքներից։ Հայաստանի Հանրապետությունում այս մարզաձևերով զբաղվողների ընդհանուր թիվը դեռևս չի համապատասխանում երկրի բնակչության, ենթակառուցվածքների և ներուժի հնարավորություններին։

Սույն ծրագրի նպատակն է 2026–2031 թթ․ ժամանակահատվածում պետության, մարզային և տեղական ինքնակառավարման մարմինների, ինչպես նաև համապատասխան ֆեդերացիաների, Հայաստանի ազգային օլիմպիական կոմիտեի և գործընկեր կառույցների համատեղ աշխատանքով ապահովել թիմային մարզաձևերի որակական և քանակական աճը՝ Հայաստանի Հանրապետությունում ձևավորելով մրցունակ պատանեկան, երիտասարդական և ազգային հավաքականներ՝ թե՛ տղամարդկանց, թե՛ կանանց, ինչպես նաև բարձրացնելով բնակչության սպորտով զբաղվածության և առողջության մակարդակը։

1. Ծրագրի նպատակը և հիմնական խնդիրները

1.1. Գլխավոր նպատակը

2026–2031 թթ․ ընթացքում թիմային մարզաձևերով (ֆուտբոլ, բասկետբոլ, վոլեյբոլ) 10–18 տարեկան մարզիկների թիվը հասցնել առնվազն 55 000-ի, ապահովել բավարար թվով որակյալ մարզիչներ և մրցավարներ, ընդլայնել մարզական ենթակառուցվածքների ցանցը Հայաստանի մարզերում և համայնքներում, ինչպես նաև կանանց ու աղջիկների մասնակցությունը հասցնել ընդհանուրի նվազագույնը 40%-ի։

1.2. Հիմնական խնդիրները

1. ​Թիմային մարզաձևերով զբաղվող երեխաների և պատանիների թվի էական աճ։
2. ​Պարզ, շղթայված և ամբողջ երկրով գործող մրցումների համակարգի ներդրում՝ Մ10–Մ18 տարիքային խմբերում։
3. ​Մարզիչների և մրցավարների կրթության և լիցենզավորման միասնական համակարգի ստեղծում ու զարգացում։

4. ​Մարզային և համայնքային մակարդակներում ֆուտբոլի, բասկետբոլի և վոլեյբոլի կենտրոնների ձևավորում և զարգացում։

5. ​Կանանց և աղջիկների ներգրավման խթանում թիմային մարզաձևերում։
6. ​Մարտունակ պատանեկան, երիտասարդական և ազգային հավաքականների ձևավորում՝ թե՛ տղամարդկանց, թե՛ կանանց։

 2. Թվային թիրախներ 2026–2031 թթ.

2.1. Ներկա իրավիճակ (սկզբնական կետ)

Ըստ գնահատականների ներկայում (10–18 տ.)․

Ֆուտբոլ – մոտ 12 000 մարզիկ

Բասկետբոլ – մոտ 2 000 մարզիկ

Վոլեյբոլ – մոտ 600 մարզիկ

Ընդհանուր՝ մոտ 14 600 մարզիկ

2.2. 2031 թ․ թիրախային ցուցանիշներ

2031 թ․-ի վերջի դրությամբ թիմային մարզաձևերով զբաղվողների ընդհանուր թիվը
10–18 տարեկաններում պետք է կազմի նվազագույնը 55 000 մարզիկ՝ հետևյալ մոտավոր բաշխմամբ․

· ​Ֆուտբոլ – 30 000 մարզիկ
· ​Բասկետբոլ – 15 000 մարզիկ
· ​Վոլեյբոլ – 10 000 մարզիկ

2.3. Տարեկան փուլային աճի պլան (ընդհանուր թիվ)

· ​2026 թ. – առնվազն 22 000 մարզիկ
· ​2027 թ. – առնվազն 30 000 մարզիկ
· ​2028 թ. – առնվազն 38 000 մարզիկ
· ​2029 թ. – առնվազն 46 000 մարզիկ
· ​2030 թ. – առնվազն 51 000 մարզիկ
· ​2031 թ. – առնվազն 55 000 մարզիկ

2.4. Կանանց և աղջիկների մասնակցության թիրախներ

Թիրախ՝ մինչև 2031 թ․ թիմային երեք մարզաձևերի ընդհանուր ներգրավվածության մեջ ապահովել նվազագույնը 40% կին և աղջիկ մարզիկների մասնակցություն։

Միջանկյալ թիրախներ․

· ​2026 թ. – ≥20%
· ​2027 թ. – ≥25%
· ​2028 թ. – ≥30%
· ​2029 թ. – ≥35%
· ​2030–2031 թթ. – ≥40% (պահպանելով և զարգացնելով այդ մակարդակը)

2.5. Մարզիչներ և մրցավարներ

Հաշվի առնելով խմբի միջին չափը (մոտ 20–25 մարզիկ մեկ մարզչի վրա)՝ 55 000 մարզիկ ապահովելու համար անհրաժեշտ է առնվազն 2 200 մարզիչ։

2031 թ. համար առաջարկվող բաշխում․

· ​Ֆուտբոլ – մոտ 1 200 մարզիչ
· ​Բասկետբոլ – մոտ 600 մարզիչ
· ​Վոլեյբոլ – մոտ 400 մարզիչ

Կանանց մասնակցություն մարզչական կորպուսում․

· ​2028 թ. – մարզիչների մեջ ≥20% կանայք
· ​2031 թ. – մարզիչների մեջ ≥30% կանայք

Մրցավարներ (մոտ 3 500–4 000 թիմերի սպասարկման համար)․

2031 թ. – առնվազն 600 ակտիվ լիցենզավորված մրցավար՝

· ​ֆուտբոլ – մոտ 300

· ​բասկետբոլ – մոտ 180
· ​վոլեյբոլ – մոտ 120
· ​կանանց մասնաբաժին – ≥25–30%

3. Տարածքային ցանց և ենթակառուցվածքներ

3.1. Մարզային թիմային մարզաձևերի կենտրոններ

Ծրագրով նախատեսվում է, որ յուրաքանչյուր մարզում և Երևանում ձևավորվեն «թիմային մարզաձևերի մարզային կենտրոններ», որտեղ կգործեն․

Ստանդարտ կամ արհեստական խոտածածկով ֆուտբոլի դաշտեր,

Փակ մարզադահլիճներ, որոնք կհամապատասխանեն բասկետբոլի և վոլեյբոլի չափանիշներին։

Խոշոր մարզերում կարող է նախատեսվել 2 կենտրոն՝ հաշվի առնելով բնակչության թվաքանակը և մարզական ակտիվությունը։

Թիրախ․ մինչև 2028 թ. բոլոր մարզերում ունենալ նվազագույնը մեկ լիարժեք գործող թիմային մարզաձևերի կենտրոն։

3.2. Քաղաքների և համայնքների ընդգրկվածություն

Ծրագրի նպատակն է, որ նվազագույնը 45 քաղաք և համայնք ունենան թիմեր Հայաստանի մինչև 10–18 տարեկանների առաջնություններում՝ վերը նշված երեք մարզաձևերից առնվազն մեկում։

Պարտադիր պայմաններ․

· ​Մարզի կենտրոնների ակտիվ ներգրավում,
· ​Միջին և մեծ համայնքների մասնակցություն ֆուտբոլի, բասկետբոլի և/կամ վոլեյբոլի առաջնություններին։
Պետությունը, մարզպետարանները և համայնքները համաֆինանսավորման մեխանիզմներով աջակցում են.

· ​Մրցումների մասնակցության ծախսերի մի մասին (ճանապարհածախս, մրցավարների վճար, դահլիճի վարձ),

· ​Դաշտերի և դահլիճների վերանորոգման, գույքի ձեռքբերմանը (գնդակներ, ցանցեր, սitzeko և այլն)։

4. Մրցումների համակարգ (U10–U18)

4.1. Երկաստիճան մոդել՝ մարզային և ազգային փուլեր

Մրցումների կառուցվածքը նախատեսվում է երկաստիճան․

1. ​Մարզային առաջնություններ
· ​Հունվար – Մայիս,
· ​Սեպտեմբեր – Դեկտեմբեր

2. ​Ազգային եզրափակիչ փուլեր
· ​Մարզային հաղթողների և լավագույն թիմերի մասնակցությամբ,
· ​Աղջիկների և տղաների մրցաշարերի հստակ և հավասար զարգացում։

4.2. Դպրոցական լիգաներ

· ​Դպրոցական մակարդակում նախատեսվում է․
· ​Յուրաքանչյուր դպրոցում ապահովել գոնե մեկ թիմային մարզաձևի (ֆուտբոլ, բասկետբոլ, վոլեյբոլ) թիմի ձևավորում,
· ​Դպրոցական լիգայի ներմուծում՝ որպես մարզադաստիարակության քաղաքականության մաս՝ նվազագույն խաղային բեռնվածությամբ,
· ​Դպրոցական մրցումներ, որոնք կհամադրվեն ֆեդերացիաների և ԿԳՄՍՆ-ի միասնական օրացույցի հետ։

5. Մարզիչների շարունակական կրթության ծրագիր

5.1. Լիցենզավորման աստիճանակարգ

Ֆուտբոլի, բասկետբոլի և վոլեյբոլի ֆեդերացիաների կողմից, ԿԳՄՍՆ-ի հետ համատեղ, ներդվում է մարզիչների լիցենզավորման միասնական համակարգ․

· ​C մակարդակ – մարզիչներ, որոնք աշխատում են մինչև 14 տարեկանների հետ,
· ​B մակարդակ – մարզիչներ, որոնք աշխատում են մինչև 18 տարեկանների հետ,
· ​A մակարդակ – ազգային ընտրանիների, բարձրագույն լիգաների և բարձրակարգ թիմերի մարզիչներ։

Յուրաքանչյուր մակարդակի համար սահմանվում են․

· ​Գիտելիքների և հմտությունների պահանջներ,
· ​Վերապատրաստման պարտադիր ժամաքանակ,
· ​Վերալիցենզավորման պարբերականություն (օրինակ՝ 3 տարին մեկ)։

5.2. Շարունակական սեմինարներ

Տարեկան պարտադիր պլան․

· ​Տարեկան առնվազն 2 ազգային սեմինար (մեկը Երևանում, մեկը՝ մարզում) երեք մարզաձևերի մարզիչների համար,
· ​Յուրաքանչյուր մարզում – առնվազն 2 տեղային վերապատրաստում մարզիչների համար,
· ​2026–2031 թթ․ – միջազգային փորձի ներմուծում.

• ֆուտբոլում – տարեկան ≥2 հրավիրված արտասահմանյան մասնագետ,
• բասկետբոլում – տարեկան ≥1–2,
• վոլեյբոլում – տարեկան ≥1։
Պետությունը համաֆինանսավորում է սեմինարների ծախսերի առնվազն 50–70%-ը։

5.3. Կանանց ներգրավում մարզչական համակարգում

· Կանանց համար նախատեսվում են թիրախային սեմինարներ և ծրագրեր,
· ​Մարզչի մասնագիտությունը ներկայացվում է որպես կարիերայի գրավիչ ուղի աղջիկների համար,
· ​Ներդրվում են փոքր դրամաշնորհային ծրագրեր համայնքների համար, որոնք ներգրավել են կին մարզիչների և ստեղծել աղջիկների թիմեր։

6. Մրցավարական համակարգի զարգացում
6.1. Մրցավարների դպրոցներ

Յուրաքանչյուր ֆեդերացիայի ներքո գործում է «Մրցավարական դպրոց», որը ներառում է․

· ​Օնլայն տեսական դասընթացներ,
· ​Գործնական խաղային պրակտիկա մարզային և ազգային առաջնություններում,
· ​Քննություն և լիցենզավորում։

2031 թ․ թիրախային թվեր․

· ​Ֆուտբոլ – մոտ 300 ակտիվ մրցավար,
· ​Բասկետբոլ – մոտ 180 ակտիվ մրցավար,
· ​Վոլեյբոլ – մոտ 120 ակտիվ մրցավար։

6.2. Երիտասարդ մրցավարների ծրագիր (18–25 տ.)

Ստեղծվում է «Երիտասարդ մրցավար» ծրագիր՝ համագործակցությամբ համալսարանների, սպորտդպրոցների և ֆեդերացիաների հետ․

· ​2026–2031 թթ․ ընթացքում պատրաստել առնվազն 150 նոր մրցավար,
· ​Մասնակիցների մեջ ապահովել ≥30% կանանց մասնակցություն,
· ​Երիտասարդ մրցավարներին տրամադրել հնարքներ և հնարավորություն արագ ներգրավվելու ազգային և մարզային մրցումներում։ 

7. Կանանց և աղջիկների մասնակցության հատուկ ենթածրագիր

«Աղջիկները թիմային սպորտում – Հայաստան 2031»

Հատուկ ենթածրագրի նպատակն է՝ ապահովել աղջիկների և կանանց ակտիվ ներգրավումը ֆուտբոլում, բասկետբոլում և վոլեյբոլում։

Հիմնական միջոցառումները․

1․ Աղջիկների առանձին լիգաներ

• Մինչև 14, 16 և 18 տարեկանների աղջիկների առաջնություններ երեք մարզաձևերում։

2․ Ֆինանսական խրախուսում

• Աղջիկների թիմերի ճանապարհածախսի և մասնակցության ծախսերի բարձր տոկոսով սուբսիդավորում,
• Համայնքների համար խրախուսական դրամաշնորհներ աղջիկների թիմերի ավելացման դեպքում։

3. ​Դպրոցական մակարդակ
• Դպրոցներին ուղեցույց՝ գոնե մեկ աղջիկների թիմ ունենալու մասին (ֆուտբոլ, բասկետբոլ կամ վոլեյբոլ),
• Դպրոցական մրցաշարերի առանձին աղջիկների բաժիններ։

4. ​Մեդիա և հանրային արշավներ
• Սոցիալական և հեռուստատեսային արշավներ՝ աղջիկ մարզիկների դրական օրինակով,
• «Ես էլ եմ խաղում» և նմանատիպ թեմատիկ հոլովակների և միջոցառումների անցկացում։

8. Կառավարման և ֆինանսավորման մոդել

8.1. Ազգային համակարգող խորհուրդ

Ստեղծվում է «Թիմային մարզաձևերի զարգացման ազգային խորհուրդ», որի մեջ ընդգրկվում են․

· ​ՀՀ ԿԳՄՍՆ ներկայացուցիչներ,
· ​Հայաստանի ազգային օլիմպիական կոմիտեի (ՀԱՕԿ) ներկայացուցիչ,
· ​Ֆուտբոլի, բասկետբոլի և վոլեյբոլի ֆեդերացիաների ներկայացուցիչներ,
· ​Մարզպետարանների և Երևանի քաղաքապետարանի ներկայացուցիչներ,
· ​Համապատասխան բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների (սպորտի համալսարան, ֆիզկուլտուրայի ֆակուլտետ) ներկայացուցիչներ։

Խորհրդի գործառույթներն են․

​1․Տարեկան թիրախների սահմանում և վերահսկում,

​2․Մրցումների օրացույցի հաստատում և համակարգում,

3․Մարզիչների և մրցավարների կրթական ծրագրերի հաստատում,

4․Տարեկան զեկույցի ներկայացում ՀՀ կառավարությանը ծրագրի ընթացքի վերաբերյալ։

8.2. Ֆինանսավորում

Տնտեսական հիմքային մոտեցումներ․

1․ Սահմանել տարեկան պետական նպատակային ֆոնդ թիմային մարզաձևերի զարգացման համար (2026–2031 թթ.) ուղղված.

• ենթակառուցվածքների ստեղծմանը և վերանորոգմանը,
• մրցաշարերի կազմակերպման բազային ծախսերին,
• մարզիչների և մրցավարների կրթական ծրագրերին։
2․ Ներդնել համաֆինանսավորման համակարգ համայնքների համար․

• որքան թիմային մարզաձևերով զբաղվող երեխաներ կան տվյալ համայնքում, այնքան մեծ համաֆինանսավորում է ստանում համայնքը դաշտերի, դահլիճների և գույքի համար։
3․ Քննարկել հարկային արտոնությունների տրամադրման հնարավորությունը սպորտային հովանավորների համար՝ ըստ ներդրման ծավալի։

9. Իրականացման փուլեր

Փուլ I – Հիմնադրամ (2026–2027 թթ.)

· ​Ազգային խորհրդի ձևավորում,
· ​Նորմատիվ և ծրագրային փաստաթղթերի ընդունում,
· ​Մարզային կենտրոնների քարտեզագրում և առաջնահերթությունների սահմանում,
· ​Մարզիչների և մրցավարների լիցենզավորման համակարգի պաշտոնական մեկնարկ,
· ​Դպրոցական լիգաների նոր ֆորմատի ներդնում։

Փուլ II – Մասսայականացում (2028–2029 թթ.)

· ​Նվազագույնը 45 քաղաքների և համայնքների ընդգրկում թիմային առաջնություններում,
· ​Մարզային բոլոր կենտրոնների գործարկման ապահովում,
· ​Կանանց մասնակցության հասցնում ≥30%-ի,
· ​Թիմային մարզաձևերով զբաղվողների թվի հասցնում ≥38–46 հազարի։

Փուլ III – Կայունացում և որակի բարձրացում (2030–2031 թթ.)

· ​Թիմային մարզաձևերով զբաղվողների թվի հասցնում ≥55 000-ի,
· ​Կանանց մասնակցության հասնում ≥40%-ի և պահպանում այդ մակարդակը,
· ​Մարզիչների և մրցավարների քանակի և որակի համապատասխանեցում սահմանված թիրախներին,
· ​Մարտունակ պատանեկան, երիտասարդական և ազգային հավաքականների ձևավորում և կայունացում,
· ​Միջազգային մրցաշարերում Հայաստանի թիմերի արդյունքների բարելավում։

10. Մոնիթորինգ և գնահատման ցուցանիշներ

Ծրագրի ընթացքը yearly գնահատվում է հետևյալ հիմնական ցուցանիշներով․

· ​Մասնակցող մարզիկների թիվը՝ ըստ մարզաձևի, սեռի և տարիքային խմբի,
· ​Մարզիչների և մրցավարների թիվը՝ ըստ լիցենզիայի մակարդակի և սեռի,
· ​Մասնակցող քաղաքների և համայնքների թիվը,
· ​Մրցումների և խաղերի քանակը U10–U18 խմբերում,
· ​Գործող մարզական կենտրոնների, կառուցված կամ վերանորոգված դաշտերի և դահլիճների թիվը,
· ​Կանանց և աղջիկների մասնակցության տոկոսային ցուցանիշը,
· ​Միջազգային մրցաշարերին մասնակցող հավաքականների քանակն ու արդյունքները,
· ​Մեդիա տեսանելիության և հանրային իրազեկվածության մակարդակը (հեռարձակումներ, դիտումների թիվ, սոցիալական մեդիա ակտիվություն և այլն)։

11. Ակնկալվող արդյունքներ

Ծրագրի լիարժեք իրականացման արդյունքում 2026–2031 թթ․ ակնկալվում է․

1․ Թիմային մարզաձևերով (ֆուտբոլ, բասկետբոլ, վոլեյբոլ) զբաղվող 10–18 տարեկանների թվի աճ մինչև առնվազն 55 000 մարզիկ, որոնցից ≥40%-ը կանայք և աղջիկներ։

2․ Մարզիչների և մրցավարների բավարար բազայի ձևավորում՝ ապահովելու համար ամբողջ երկրի մասշտաբով մրցումների և մարզման գործընթացի որակյալ կազմակերպումը։

3․Թիմերի և ակտիվ մարզիկների ընդգրկում առնվազն 45 քաղաքներում և համայնքներում՝ ապահովելով մարզական կյանքի տարածական հավասարակշռված զարգացում։

4․ Մարզային և հանրապետական մրցաշարերի կայուն օրացույցի, ինչպես նաև մարզիչների և մրցավարների շարունակական սեմինարների գործունեության ապահովում։

5․Պատանեկան, երիտասարդական և ազգային մրցունակ հավաքականների ձևավորում՝ թե՛ տղամարդկանց, թե՛ կանանց, որոնք ունակ կլինեն հավասար պայքար մղելու միջազգային մրցասպարեզում և արժանապատիվ ներկայացնելու Հայաստանը եվրոպական և համաշխարհային մրցաշարերում։

Արթուր Նազարյան

Սպորտային մենեջեր

Հայաստանի Բասկետբոլի ֆեդերացիայի գլխավոր քարտուղար