Կրոն և իշխանություն. աղանդավորական կազմակերպությունների ազդեցությունը Հայաստանի հասարակական ու պետական համակարգերի վրա

Հայաստանում կրոնական դաշտը վաղուց վերածվել է ոչ միայն հոգևոր կյանքի, այլև հասարակական, ինքնության և երբեմն՝ պետական անվտանգությանը վերաբերող հարցերի բարդ համակարգի։ Եթե դարերով հայկական ինքնության առանցքում էր Հայ Առաքելական Եկեղեցին՝ իր հոգևոր, մշակութային ու ազգային-պետական գործառույթներով, ապա վերջին տասնամյակներում աստիճանաբար առաջ են եկել աղանդավորական կազմակերպություններ, որոնք ներգրավված են ոչ միայն կրոնական քարոզչությամբ, այլև սոցիալական վերահսկման, մշակութային մանիպուլյացիաների, հոգեբանական ազդեցության և երիտասարդության նպատակային գործիքի կիրառմամբ։ Այս խմբերը գործում են միջազգային կենտրոնների վերահսկողությամբ և արտաքին ֆինանսավորմամբ՝ տեղական միջավայրում ստեղծելով այլընտրանքային, երբեմն ազգային ինքնությանը հակասող մշակութային-հոգևոր հարթակներ։

Մարդահամարի պաշտոնական տվյալներով՝ ավետարանականների և խարիզ­մա­­տիկների թիվը 2011-ի՝ շուրջ 29 հազարից 2022-ին հասել է մոտ 15 800-ի, ինչը գրեթե 46 տոկոս նվազում է։ Եհովայի վկաների պաշտոնական թիվը նույն ժամանակահատվածում նվազել է շուրջ 40 տոկոսով՝ 8 695-ից հասնելով մոտ 5 282-ի։ Ադվենտիստները 1 099-ից իջել են մինչև 790։ Մորմոնները 2011-ին գրանցված 241 մարդ էին, բայց միջազգային եկեղեցու 2025 թվականի տվյալներով՝ Հայաստանում արդեն ունեն ավելի քան 3 600 անդամ։ Սակայն պաշտոնական նվազումը չի նշանակում աղանդավորական կառույցների ազդեցության անկում։ Փորձագետները նշում են, որ շատերը մարդահամարի հարցազրույցների ժամանակ խուսափում են ինքնության իրական հայտարարումից, մի մասը տեղափոխվել է արտերկիր՝ մնալով տվյալ կազմակերպությունների միջազգային ցանցերում, իսկ մի հատվածը դարձրել է կրոնական մասնակցությունը ոչ ֆորմալ, պարբերական ու «թաքնված»։ Այժմ Հայաստանում աղանդավորական կազմակերպությունների իրական ներգրավվածների թիվը գնահատվում է մինչև 200 հազար մարդ։ Սա Հայաստանի համար չափազանց բարձր ցուցանիշ է, և այն փաստում է, որ ազդեցությունը պետք է գնահատել ոչ թե պաշտոնական թվերով, այլ մեդիայի, սոցիալական հարթակների, երիտասարդական ծրագրերի և հոգեբանական մեխանիզմների միջոցով։

Այս երևույթի ամենախոշոր և ամենաակտիվ օրինակներից է «Կյանքի Խոսք» (Word of Life Armenia) կազմակերպությունը, որը գործում է որպես Շվեդիայում ձևավորված միջազգային խարիզմատիկ ցանցի մաս։ Չնայած այն պաշտոնապես դասվում է ավետարանականների շարքում, գործնականում այն դարձել է զանգվածային ազդեցության դիտարկելի կենտրոն։ Սոցիալական մեդիայում նրանք ունեն տասնյակ հազարավոր հետևորդներ՝ Facebook-ում շուրջ 86 հազար, YouTube-ում՝ մոտ 48 600, Instagram-ում՝ 20 հազար։ Այս կառույցը ձևավորում է «հոգևոր շոու»-ի մոդել՝ ժամանակակից բեմականացումներով, լույսերով, երաժշտական խմբերով, երիտասարդների համար կազմակերպված ճամբարներով և մոտիվացիոն ելույթներով։ Իսկ հոգևոր առաջնորդ Արթուր Սիմոնյանը հաճախ ներկայացվում է ոչ այնքան ավանդական հոգևորականի, որքան ժամանակակից մոտիվատորի ու հանրային ներկայության գործչի դերերով։ Երբեմն սա օգտագործվում է որպես Հայ Առաքելական Եկեղեցուն մրցակից «այլընտրանքային հոգևոր ձայն»։

Ամենաոճական սկանդալներից մեկը 2020-ի Շուշիի դեպքն էր, երբ Word of Life-ի ադրբեջանական էջում հայտնվեց «Shusha is home» գրառումը։ Թեև հայկական մասնաճյուղը հերքեց կապը, ակնհայտ դարձավ, որ աղանդավորական խմբերը չունեն վերահսկողություն սեփական միջազգային կառույցների քաղաքական հայտարարությունների նկատմամբ։ Մեկ այլ սկանդալային դրվագ եղավ այն, երբ պետական հեռուստաընկերությունը չհեռարձակեց Կաթողիկոսի ավանդական ամանորյա ուղերձը՝ հասարակական շոկ առաջացնելով այն թեմայով, թե արդյոք չի փորձվում ստեղծել մրցակցային, այլընտրանքային հարթակ՝ «հոգևոր առաջնորդի նոր կերպարով»։ Այս ամենը ցույց է տալիս, որ աղանդավորական խմբերը կարող են դառնալ ոչ միայն կրոնական, այլև պետական-քաղաքական գործընթացների դերակատար։

Եհովայի վկաների կառույցում, որը պաշտոնապես ունի շուրջ 5 282 անդամ, իսկ իրենց տվյալներով՝ ավելի քան 11 հազար ակտիվ «հաղորդակցիչ», գործում է խիստ փակ և վերահսկողական համակարգ՝ ներքին դատարաններով, ընտանիքից ու համայնքից մեկուսացման խիստ կանոններով և քաղաքական չեզոքության պարտադիր պահանջներով։ Քաղաքական չեզոքությունը իրականում վերածվում է պետության ինստիտուտներին չմասնակցելու քարոզի, ինչն արդեն ազգային անվտանգության խնդիր է՝ հաշվի առնելով զինծառայությունից զանգվածային հրաժարումների նախադեպը։ «Բայաթյան ընդդեմ Հայաստանի» գործով Հայաստանը պարտվեց Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում, ինչը աղանդավորական կառույցի համար դարձավ իրավական հաղթանակ, բայց պետության համար՝ խնդիր՝ թույլ տալով կրոնական պատրվակով ծառայությունից հրաժարում, որն անմիջականորեն ազդեց բանակի համալրման և զինվորական կարգապահության վրա։

Մորմոնների համայնքը, որն այսօր ունի ավելի քան 3 600 adherent, գործում է ամերիկյան միսիոներական մոդելով։ Նրանց գործունեությունը ուղղված է երիտասարդների, ուսանողների և սոցիալապես խոցելի խմբերի ներգրավմանը։ Մորմոնների ծառայության մեջ շեշտը դրվում է ամերիկյան արժեքային մոդելի ներմուծման վրա, և Հայաստանը դիտարկվում է որպես տարածաշրջանային «փափուկ ուժի» հարթակ։ 2000-ականներին անգամ հնչեցին լրտեսության մեղադրանքներ՝ չնայած փաստերի բացակայությանը, սակայն դա ցույց է տալիս վստահության խնդիրները հասարակության մեջ։

Ադվենտիստները քիչ թվով են՝ մոտ 790 մարդ, սակայն նրանց կառույցը ամբողջությամբ ինտեգրված է միջազգային ադվենտիստական ցանցի մեջ և ֆինանսական ու կազմակերպական առումով կախված է արտերկրում գտնվող կենտրոններից՝ ինչը նույնպես ռիսկային է պետական վերահսկողության տեսանկյունից։

Այս ամբողջ դաշտը Հայաստանում ենթարկվում է ոչ թե օրինական ու թափանցիկ վերահսկողության, այլ քաղաքական շահարկումների։ Պետական իշխանությունը չի կիրառում համատարած և պարտադիր կանոններ, քանի որ իրեն հաճախ ձեռնտու է աղանդավորական կառույցների և Հայ Առաքելական Եկեղեցու միջև ստեղծվող մրցակցային միջավայրը։ Այս հակադրությունը երբեմն օգտագործվում է ՀԱԵ-ի ազդեցությունը սահմանափակելու կամ հանրային կարծիքը բաժանելու համար։ Աղանդավորական կառույցները, որոնց գործունեությունը չի կարգավորվում միատարր, հստակ, համընդհանուր ձևով, դառնում են իշխանության համար սոցիալական վերահսկման և քաղաքական փոխհատուցման գործիք։ Ֆինանսական հոսքերի թափանցիկության բացակայությունը, միջազգային կենտրոնների ազդեցությունը, հոգեբանական ներգործության մեխանիզմները և երիտասարդության ներգրավման գործիքները նրանց դարձնում են ոչ միայն կրոնական, այլև ազգային անվտանգությանը վերաբերող երևույթ։

Այսպիսով՝ աղանդավորական կազմակերպությունների ազդեցության նվազեցումն այսօր ոչ միայն բարդ է, այլև գործող իշխանության օրակարգում բացակա։ Պետական համակարգը չունի քաղաքական կամք սահմանելու թափանցիկ ֆինանսավորում, պարտադիր գրանցում, գործունեության վերահսկում և ազդեցության գնահատում։ Դաշտը շարունակում է մնալ ոչ թե կարգավորման, այլ քաղաքական շահագործման տարածք։ Այստեղից էլ բխում է եզրակացությունը՝ մինչ որոշում կայացնողները չեն ընդունում, որ աղանդավորական կազմակերպությունների աճը կարող է վտանգել ազգային միասնականությունն ու պետական անվտանգությունը, խնդիրն ավելի խորանալու միտում ունի։