Ռեժիսոր Արթուր Վարդանյանը նոր ֆիլմի, նախագծի և ժամանակակից ռեժիսուրայի մասին

Յուրաքանչյուր մասնագիտության մեջ կարևորը ձեռագիրն է. եթե ունես սեփական ձեռագիր, ապա պահանջված ես ու նկատելի: Ռեժիսուրայում այն առավել քան կարևոր է… Orer.am-ի այսօրվա զրուցակիցը ռեժիսոր Արթուր Վարդանյանն է, ով չի սիրում իր մասին հաճախ բարձրաձայնել. աշխատում է լուռ, բայց արդյունավետ: Ժամանակին Հայաստանում ամենամեծ պահանջարկ ունեցող ռեժիսորներից մեկն այսօր համագործակցում է ռուսական կինոարտադրողների հետ և ոչ միայն…

-Մի շրջան դուք դասվում էիք տեսահոլովակներ նկարահանող ամենապահանջված ռեժիսորների շարքին, ինքներդ էլ անընդհատ էկրաններին էիք: Ինչո՞վ է պայմանավորված այդ էկրանային լռությունն այսօր:

-Կինոօպերատոր Ալբերտ Յավուրյանը բանալիների շքեղ հավաքածու ուներ: Տարիներ առաջ, երբ հերթական տեսահոլովակն էի նկարահանում, խնդրեցի նրան այդ բանալիները մի քանի օրով ինձ տրամադրել: Նա սիրով համաձայնեց, սակայն զգուշացրեց. «Զգույշ կլինես չկորի, չգողանան, «չթռցնեն»»: Ու խոստովանեց, որ այդ բանալիներից մի քանիսն ինքը «թռցրել» է: Այդ պահին հիշեց, որ Փարաջանովը ևս նման մի «մեղք» էր գործել. նա եկեղեցուց սրբապատկեր էր վերցրել, և նույն օրն էլ վայր էր ընկել սայլակից, ինչը շատերը կապում էին այդ արարքի հետ: Բայց, կարծում եմ, հանճարներին նման բաները կարելի է ներել: Այս եղելությունները, այս ամենն իրականություն է, որը հետո տարիների ընթացքում դառնում է պատմվածք: Հիմա իմ պատմած այս իրականությունը ևս դարձել է պատմվածք: Երբ իրականությունը դառնում է պատմվածք, սկսվում է մի նոր փուլ, նոր էտապ… Ինձ մոտ այժմ նոր փուլ է, նոր պատմվածքներ որոնելու շրջան: Իսկ ինչ վերաբերում է երևալ-չերևալուն, ինձ համար դա երբևէ ինքնանպատակ չի եղել: Երևում եմ այն ժամանակ, երբ ասելիք է կուտակվում:

-Կարծեք թե տեսահոլովակներից կտրուկ անցում կատարեցիք դեպի կինոարվեստ: Պա՞հն էր հասունացել, թե՞…

-Իրականում այդ անցումը Ձեզ համար էր կտրուկ, ինձ համար ոչ: Ես մասնագիտությամբ կինոռեժիսոր եմ, ավարտել եմ ԵՊՄՀ-ի կուլտուրայի ֆակուլտետի գեղարվեստական ֆիլմերի ռեժիսուրա բաժինը: Կինոարվեստն այն հանգրվանն է, որին ձգտում է յուրաքանչյուր կինոռեժիսոր: Ե՛վ տեսահոլովակը, և՛ հեռուստատեսությունը, բնականաբար, սերտ կապված են կինոարվեստի հետ:

-Արթո՛ւր, տարիներ առաջ, երբ հաղորդավարի գործունեությունից անցում կատարեցիք դեպի ռեժիսորական աշխատանք, նորից զարմացրեցիք շատերին:

-Այո՛, քսան տարի առաջ հեռուստատեսությամբ իմ հեղինակած հաղորդաշարն էի վարում, որը շատ պոպուլյար և սիրված էր: Երբ դրանից հետո սկսեցի տեսահոլովակներ նկարել, շատերն ասում էին՝ հաղորդավարն սկսել է ռեժիսուրայով զբաղվել… Ռեժիսուրան, այն էլ կինոռեժիսուրան, շատ մեծ, ընդգրկուն մասնագիտություն է, որն իր մեջ ներառում է վերոնշյալ և շատ այլ մասնագիտություններ: Այդ կենսափորձը միմիայն կարող է նպաստել մասնագիտական կատարելագործմանը:

-Հայաստանում որքանո՞վ է զարգացած ռեժիսորական դպրոցը: Արդյո՞ք մենք ունենք ռեժիսորական հստակ ձեռագիր:

-Գիտեք, ուսանողական տարիներին ինձ բախտ է վիճակվել շփվել տաղանդավոր հայորդիների՝ ռեժիսորներ Յուրի Յերզնկյանի, Ֆրունզե Դովլաթյանի, օպերատորներ Ալբերտ Յավուրյանի, Սերգեյ Իսրայելյանի և մի շարք այլ նշանավոր դեմքերի հետ, ովքեր կինոարվեստը, իհարկե, սերտել են Սովետական Ռուսաստանում և այստեղ ստեղծում էին հայկական կինոլեզու, ինչն էլ փոխանցեցին մեզ:

-Իսկ այդ փոխանցված լեզուն ու ձեռագիրն այսօր պահպանվո՞ւմ է:

-Ցավով պետք է նշեմ, որ այդ ձեռք բերված ձեռագիրը շատ քչերի մոտ է պահպանվում, այն գրեթե կորսված է և վտանգավոր վիճակում… Հիմա, ցավոք, գրեթե չկան այդ մարդիկ, հեղինակությունները, դրա համար էլ երիտասարդները չգիտեն՝ թռնեն կարապի լճի մեջ, թե ոչ: Սա է խնդիրը: Վերջերս բախտ ունեցա ծանոթանալու և մտերմանալու հանճարեղ ռեժիսոր Արտավազդ Փելեշյանի հետ, հանդիպմանը նպաստեց Արտաշես Գեղամյանը, ում անչափ շնորհակալ եմ նման հաճելի առիթ ստեղծելու համար: Այս հանդիպումն ասես ճանապարհորդություն էր դեպի՝ ինձ համար շատ թանկ, մեր մեծերի հետ ու նրանց կողքին անցկացրած ժամանակահատվածը, զրույցները նրանց հետ, այդ հիասքանչ մթնոլորտը:
Ինչ վերաբերում է ձեռագրին, այն կախված է մտածողությունից. եթե հայերեն մտածես՝ ֆիլմը կլինի հայկական: Խոսքերիս վառ ապացույց կարող է լինել թուրք ռեժիսոր Ֆաթիհ Աքինի «Սպի» ֆիլմը, որտեղ ջարդի տեսարաններն ավելի դաժան էին ներկայացված, քան հայ ռեժիսորների կողմից երբևէ նկարահանած ֆիլմերում: Հայ ռեժիսորները այդչափ ջարդ, կոտորած, ահասարսուռ տեսարաններ չէին պատկերել: Սակայն, չգիտես ինչու, այս ամենով հանդերձ, թուրք ռեժիսորի ֆիլմը դիտողին չի հուզում, չի դիպչում նրա հայկական հոգու լարերին, որովհետև հայերեն չի նկարված, չկա հայկական հոգի, կինոլեզուն հայերեն չէ:

-Որքան նկատել եմ, մեր ռեժիսորները հաճախ կրկնօրինակում են եվրոպական տեսահոլովակներ:

-Առհասարակ, կինոդպրոցներում նման թրեյնինգ գոյություն ունի. օրինակ բերեմ հայտնի ռեժիսորի հայտնի ֆիլմի մի հատված, որը շատ տարածված է՝ Ալֆրեդ Խիչկոկի «Փսիխո» ֆիլմից՝ բաղնիքի տեսարանը: Հաձնարարում են ուսանողներին նույնը նկարահանել, կրկնօրինակել՝ սովորելու համար: Այնպես որ մեզանում ևս սովորում են նկարել մինչև կգտնեն իրենց ձեռագիրը: Վստահեցնում եմ, մենք ունենք այնպիսի ռեժիսորներ, որոնց մի կադրից անգամ կարող ես ասել, որ դա գործ է: Օրինակ՝ Հրանտ Մովսիսյանին է կամ մեկ այլ ռեժիսորի ստեղծագործությունը:

-Մենք, կարծեք թե, ռեժիսորների պակաս չունենք: Արդյո՞ք մրցակցություն նկատվում է այդ դաշտում:

-Գիտեք, խնդիրը ռեժիսորների քանակը չէ: Մրցակցություն ասվածը լինում է այն դեպքում, երբ զբաղվում ես ուրիշի գործով: Ես անում եմ իմ գործը, որն անչափ սիրում եմ, ինքնամոռաց նվիրվում եմ աշխատանքիս: Ես անում և ստեղծում եմ իմ գործը և անում եմ այն հաճույքով:

-Արթո՛ւր, ինքներդ ֆիլմ եք նկարահանում Ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի կապակցությամբ: Ի՞նչ ընթացքի մեջ է ֆիլմը, ի՞նչ արձագանքներ և հաջողություններ կունենա ըստ Ձեզ:

-Ֆիլմ նկարահանելը, այն էլ ծավալուն և մեր ժամանակներում, շատ դժվար է: Թեև երկար, բայց անասելի հաճելի պրոցես է: Այն դեռ ընթացքի մեջ է: Ֆիլմը պատրաստ լինելուն պես, կարծում եմ, արձագանքն այնպիսին կլինի, որ կստանաք ձեր հարցերի պատասխանները: Տա Աստված, ամեն ինչ ընթանա ըստ պլանավորածի:

-Այսօր ուրիշ ի՞նչ զբաղվածություն ունեք:

-Ֆիլմի վրա աշխատելուն զուգահեռ՝ գրում եմ: Քանի որ ինքս եմ ֆիլմերիս սցենարիստը, շուտով լույս կտեսնի նաև պատմվածքներիս ժողովածուն:

-Ժողովածուն ինչի՞ մասին է, ի՞նչ պատմվածքներ կընդգրկի իր մեջ:

-Ժողովածուն մանկության մասին է, կոչվում է «Խատուտիկ»՝ համանուն պատմվածքի հիման վրա: Ընդգրկված կլինեն մոտ 10 տապմվածքներ՝ «Թղթյա մանկություն», «Գիշերվա մարդիկ» և այլն…

-Երբեմն շատերը բողոքում են, որ մեր շոու բիզնեսի ներկայացուցիչները կամակոր են: Հե՞շտ է աշխատել նրանց հետ:

-Ես միշտ փորձում եմ ստեղծել այնպիսի մթնոլորտ, որտեղ աշխատանքը վերածվում է ստեղծագործական պրոցեսի, ուր բոլորի նպատակը մեկն է՝ ստեղծել գեղեցիկ և արժեքավոր արվեստի ստեղծագործություն, որը կարող է ներկայացնել մեր մշակույթը, մեր կենսակերպն անգամ այն աշխատանքներում, որոնք չունեն ազգային-ժողովրդական ուղղվածություն: Կարևորն այն է, որ թիմակիցներից յուրաքանչյուրը ստեղծագործական ընթացքի մի մասնիկ է դառնում:

-Իսկ ռեժիսորական աշխատանքում ի՞նչն եք առավել կարևորում:

-Ոչ միայն ռեժիսորական աշխատանքում, այլև ընդհանրապես, կարևորում եմ նվիրումը, նվիրվածությունը գործին: Տանել չեմ կարողանում «դիլետանտիզմը» և անպատասխանատվությունը: Անպատասխանատվությունը, առհասարակ, իբրև մարդկային տեսակ շատ օտար է ինձ:

-Մի պահ, կարծեք թե, բացակայում էիք Հայաստանից: Գործնակա՞ն ուղևորություն էր, թե՞ մշտական բնակության նպատակով էիք մեկնել, բայց…

-Հաճախ լինում եմ Ռուսաստանի Դաշնությունում: Այժմ «Մոսֆիլմ»-ի իմ լավ բարեկամների հետ հետաքրքիր մի նախագծի վրա ենք աշխատում, որը, կարծում եմ, շուտով կհայտնվի ռուսական հեռուստէկրաններին: Եվ, իհարկե, ՌԴ-ում ունեմ ինձ համար շատ թանկագին և հարազատ ընկերներ, որոնց այցելում եմ, կարոտս առնում…

-Նախագծի մասին կմանրամասնե՞ք:

-Անկեղծ ասած՝ փակագծերը բացելու իրավունք չունեմ…

Նելլի Մարգարյան