Հայ առաքելական եկեղեցին կանգնած է Արցախի թեմի կորստի եզրին

Iarex.ru-ն գրում է, որ մի զարմանալի բան կա նրանում, որ Վատիկանը Բաքվի ուշադրության կենտրոնում է: Ադրբեջանը պաշտոնապես մահմեդական երկիր է, սակայն հանրապետության իշխանությունները չեն նկատվում առաջատար շիական կենտրոններին օգնություն ցուցաբերելու գործում: Ավելի հայտնի է Ադրբեջանի դերը քրիստոնեական սրբավայրերի վերականգնման գործում, որում նա ակտիվորեն համագործակցում է Վատիկանի հետ:

Այսպիսով, օրերս Վատիկան է այցելել Հեյդար Ալիևի հիմնադրամի պատվիրակությունը Ադրբեջանի կրոնական համայնքների ներկայացուցիչների հետ: Ըստ Բաքվի հրատարակությունների, այցի ընթացքում Հեյդար Ալիևի հիմնադրամի և Սուրբ Աթոռի հնագիտական խորհրդի միջև կնքվել է համագործակցության նոր համաձայնագիր Սուրբ Կոմոդիլիայի կատակոմբները վերականգնելու համար: Բայց Բաքուն ցանկանում է մեկ այլ բան էլ ստանալ: Մշակույթի պապական խորհրդի նախագահ կարդինալ Ջանֆրանկո Ռավազիին է հանձնվել Ադրբեջանի առաջին փոխնախագահ Մեհրիբան Ալիևայի նամակը: Հռոմեական կատակոմբների վերականգնման հարցի շուրջ համագործակցության քննարկումներից բացի, ադրբեջանական պատվիրակությունը «կոչ է արել Վատիկանի մասնագետներին իրենց անմիջական մասնակցությամբ, ինչպես նաև կարծիքներ և առաջարկություններ հայտնելով նպաստել Ադրբեջանի օկուպացիայից ազատագրված տարածքներում պատմամշակութային ժառանգության վերականգնմանը»:

Բանը միայն այն չէ, որ Բաքուն` թույլատրելով ուխտավորներին այցելել հին տաճարներ և վանքեր, հնարավորություն կստանա փող աշխատել քրիստոնեական զբոսաշրջության վրա: Հայ Առաքելական եկեղեցու Արցախի թեմը հարվածի տակ է հայտնվել: Հիշեցնենք, որ Ադրբեջանը հավակնում է Կովկասյան Ալբանիայի ժառանգությանը, որից էլ բխում է Լեռնային Ղարաբաղի պետականությունը և եկեղեցին: Այս տողերի հեղինակը այս թեմայի շուրջ բազմիցս զրուցել է Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանի հետ, որը 1988-2020 թվականներին ղեկավարել է Արցախի թեմը: «Մենք հաշվում ենք Արցախի պետականությունը սկսած 5-րդ դարի առաջին կեսից, երբ անկում է ապրել հայկական թագավորությունը, իսկ արևելյան Հայաստանում` Արցախում, Ուտիքում, Պայտակարանում և Քուռի ձախ ափին առաջացել է հայկական թագավորություն իր թագավորով և կաթողիկոսությամբ, այն ինչ ժամանակին կոչվել է Կովկասի Ալբանական թագավորություն և Ալբանիայի կաթողիկոսություն» - ասում է Պարգև արքեպիսկոպոսը:

Գյուլիստանի խաղաղության պայմանագրից հետո Ալբանիայի կամ Աղվանի կաթողիկոսությունը, որի գահը Գանձասարում էր (պատմականորեն հայաբնակ Լեռնային Ղարաբաղ), դադարել է գոյություն ունենալուց և վերափոխվել է Հայ Առաքելական եկեղեցու մետրոպոլիայի երկու թեմերով՝ Ղարաբաղի ու Շամախի: Այսօր դրանց ժառանգորդը Արցախի թեմն է: Քանի դեռ եղել է Լեռնային Ղարաբաղի պետականությունը, չնայած չճանաչված, այն աջակցել է թեմին: Եվ դա կապել է Բաքվի ձեռքերը: Բայց Ադրբեջանի համար ղարաբաղյան հաղթական պատերազմից հետո նոր հեռանկարներ են բացվել: «Այդ համատեքստում, հատուկ տեսանկյունից կարելի է դիտարկել ազատագրված տարածքում ալբանական եկեղեցիների առկայությունը, որը հայ զավթիչները փորձել և փորձում են համաշխարհային հանրությանը ներկայացնել իրենց «սեփական» արմատներով, - գրել է Turan.az բաքվի պորտալը, - համաշխարհային պատմությանը նայելիս երևում է որոշակի փուլում տեղի ունեցած Ալբանական եկեղեցու ավտոկեֆալիա: Այլ հարց է, որ 1836 թվականին Ալբանիայի կաթողիկոսությունը վերացվել է Ռուսաստանի կայսր Նիկոլայ 1-ինի ձեռքով: Եվ այստեղից հարց է առաջանում. արդյո՞ք Ալբանիայի եկեղեցու իրավունքների վերականգնում, այսինքն` նրա հին ժառանգության վերածնունդ և ավտոկեֆալիայի կարգավիճակի վերադարձ չի լինի, հատկապես հաշվի առնելով Ադրբեջանում ալբանա-ուդիական քրիստոնյա համայնքի առկայությունը»:

Հարցը միանգամայն տրամաբանական է: Իրոք, ի՞նչն է խանգարում Բաքվին բարձրացնել այդ հարցը, քանի որ Լեռնային Ղարաբաղի պետականության 30 տարիների ընթացքում Էջմիածինը չի բարձրացրել Աղվանի կաթողիկոսությունը վերականգնելու թեման, ինչը, ըստ էության, իր ազդեցությունը շատ ավելի հեռուն կտարածեր բուն Արցախի սահմաններից: Ինչու՞, օրինակ, Բաքուն այժմ խնդրանքով չդիմի Պոլսի պատրիարք Բարդուղիմեոսին ավտոկեֆալիայի տոմոս շնորհել, իհարկե, ոչ թե Աղվանի կաթողիկոսությանը, այլ Ալբանական եկեղեցուն: Եվ դրանից հետո բոլորովին անհրաժեշտ չի լինի, որ Ադրբեջանի իշխանությունները պայքարեն Ուղղափառ աշխարհում նոր Եկեղեցու ճանաչման համար բախվելով Ռուսաստանի Ուղղափառ եկեղեցուն: Տոմոսը ստանալուց հետո Բաքուն կարող է դիմել Վատիկանին խնդրանքով, որ Ալբանիայի նորաստեղծ Ուղղափառ եկեղեցին հաղորդակցելով Սուրբ Աթոռի հետ միանա Մերձավոր Արևելքի բազմաթիվ եկեղեցիների շարքին:

Իհարկե, այստեղ կարելի է հիշել Հռոմի պապ Ֆրանցիսկոսի և Մոսկվայի և Համայն Ռուսիո պատրիարք Կիրիլի Հավանայի հանդիպման համատեղ հայտարարության այն կետը, որտեղ ասվում է, որ «նախորդ դարերի «ունիատիզմի» մեթոդը, որը ենթադրում է մի համայնքը մյուսի հետ միացնելը այն առանձնացնելով իր սեփականից եկեղեցուց վերականգնման ուղի չէ»: Բայց դա վերաբերում է արդեն գոյություն ունեցող եկեղեցիներին, և չի տարածվի Ալբանական Եկեղեցու վրա, քանի որ այն հայտնվելու է «զրոյից»: Իսկ կաթոլիցիզմի հետքեր, որպես այդպիսին, կարելի է գտնել Ադրբեջանի տարածքի պատմական արմատներում: Հանրապետության տարածքում կաթոլիկ համայնքների պատմության մասին պահպանված գրավոր աղբյուրները սկսվումեն 14-րդ դարից, միայն Նախիջևանում այդ ժամանակ եղել է 12 առաքելություն: 1320 թվականին ֆրանսիացի վանական Ժուրդեն Կատալանի դե Սեվերակը այցելել է Բաքու և այլ քաղաքներ:

Մոտավորապես նույն ժամանակ այդ երկրում ապրել է ֆրանցիսկյան վանական Օդորիկ դե Պորդենոնը, իսկ կաթոլիկ համայնքների ծաղկուն ժամանակաշրջանը եղել է 17-րդ դարում: Եթե Լեռնային Ղարաբաղում, Արցախի թեմի փոխարեն, հայտնվի վերականգնված Աղվանի կաթողիկոսությունը, դա կդժվարացնի Բաքվի գործը Ալբանական եկեղեցի ստեղծելու հարցում: Բայց ոչ Ստեփանակերտը, ոչ էլ Էջմիածինը համաձայն չեն դրան: Այժմ նախաձեռնությունը Բաքվի ձեռքում է: Տեսնենք, թե նա ինչպես կօգտագործի իրեն ընձեռված նոր հնարավորությունը:


Անի Սայադյան

Pressmedia.am