Ու՞մ է պետք Վրաստանը». ով կշահի «Անդրկովկասյան Տրանսսիբից»

Ria.ru-ն գրում է, որ Վրաստանը անհանգստացած է հանրապետությունը շրջանցող ուղիներ կառուցելու ծրագրերից: Մի ուղի պետք է Հայաստանի տարածքով Ադրբեջանը կապի իր էքսկլավ Նախիջևանի հետ, ևս մեկը` Ադրբեջանով Հայաստանը Ռուսաստանի հետ: Քանի դեռ Բաքվի և Երևանի միջև լարվածությունը պահպանվում է, Վրաստանը վայելում է հիմնական տարանցիկ երկրի իր առավելությունները, և հիմա հարց է ծագում, թե արդյո՞ք Թբիլիսին կկորցնի Անդրկովկասում տարանցման հիմնական միջնորդի իր կարգավիճակը:

Եթե ճանապարհային նախագծերը կյանքի կոչվեն, ապա Երևանի համար դա կնշանակի ելք այն մեկուսացումից, որում նա գտնվում է 90-ականների սկզբից ի վեր: Հայաստանի տնտեսական դժվարությունները սրվել են ղարաբաղյան պատերազմի պատճառով` Ադրբեջանի և Թուրքիայի ճանապարհների փակմամբ: Տարանցման վրա ազդել է ոչ միայն Ղարաբաղի հակամարտությունը, այլ նաև հարևան Վրաստանում ընթացող հակամարտությունները: Վրաց-աբխազական հակամարտության ընթացքում դադարել է գործել երկաթգիծը, որը ուղի է դեպի Ռուսաստան: Այդ ուղու բացումը դեռ քաղաքական խնդիր է. Թբիլիսին չի ցանկանում ճանաչել Աբխազիայի անկախությունը և, համապատասխանաբար, մասնակցել Սուխումի հետ համատեղ նախագծերին: Ճանապարհների փակվելը ազդել է նաև Ադրբեջանի վրա, բայց վրացական տարանցման շնորհիվ Բաքուն պահպանել է առևտրային կապերը Թուրքիայի հետ և ելք ստացել դեպի Սև և Միջերկրական ծովեր:

Անդրանատոլիական գազատարը (TANAP) անցնում է վրացական հողերով, և փոխարենը Վրաստանը ստանում է Ադրբեջանի Շահ Դենիզ հանքավայրի գազի ծավալի հինգ տոկոսը: 2017 թվականին գործարկվել է Բաքու-Թբիլիսի-Կարս երկաթգիծը, որը ինչ որ ձևով փոխարինել է 19-րդ դարի վերջին կառուցված Կարս-Գյումրի-Թբիլիսի երկաթուղուն, որը չի գործում 90-ականներից: Երկար ժամանակ վրացական Ռազմավիրական մայրուղին է գործնականում միակ ցամաքային ուղին Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև հաղորդակցման համար, որը ձմռանը, եղանակային պայմանների պատճառով, հաճախ անանցանելի է դառնում:

Հայաստանի արտաքին առևտրի այլ ուղղություններն անցնում են վրացական Փոթի և Բաթումի նավահանգիստներով և նաև Իրանով: Թբիլիսին հասկանում է Ռազմավիրական մայրուղու կարևորությունը, և հունվարին աշխատանքներ են սկսվել Կոբի-Գուդաուրի դժվար և վտանգավոր հատվածի վրա: Բայց միայն նոր երթուղիներ բացելու հեռանկարը չէ, որ շտապեցնում է Վրաստանի կառավարությանը: Թերևս դա պայմանավորված է նաև նրանով, որ Համաշխարհային բանկի նյութատեխնիկական գործունեության ցուցանիշի համաձայն, Վրաստանը 2012- 2018 թվականների ընթացքում լոգիստիկայի էֆեկտիվության ցուցանիշով իջել է 77-րդ տեղից մինչև 119-րդ տեղը: Հայաստանի ու Ադրբեջանի կախվածությունը Վրաստանից հստակորեն դրսևորվել է 2020 թվականի ղարաբաղյան պատերազմի ընթացքում, երբ Թբիլիսին հայտարարել է, որ դադարեցնում է ռազմական տարանցումը երկու երկրների համար ինչպես ցամաքային, այնպես էլ օդային ճանապարհով: Ներկայումս Վրաստանը շրջանցող ուղիների ծրագրերը երկրում տագնապ են առաջացրել:

Նախկին Պաշտպանության նախարար Թինա Խիդաշելին Նախիջևանի միջանցքը անվանել է «վնասաբեր տարանցում», քանի որ այն Վրաստանի համար կորուստներ կբերի: Նախկին նախագահ Միխեիլ Սահակաշվիլին նույնպես սարսափի մեջ է: Ըստ նրա, Վրաստանը կդառնա «Հարավային Կովկասի անդամահատված մաս»: Վրացական հեռուստաալիքի եթերում նա համոզված պատմել է, որ Ռուսաստանի առաջնորդը իբր Ալիևին և Փաշինյանին սադրիչ հարց է տվել. «Ու՞մ է պետք Վրաստանը»: Ըստ Սահակաշվիլիի, Բաքուն կարող է դադարեցնել Թբիլիսիին արտոնյալ գնով բնական գազի մատակարարումը, իսկ Երևանը կփորձի խլել հայերով բնակեցված վրացական Ջավախեթի շրջանը: Հայաստանում ևս բարդ է վերաբերմունքը տարանցիկ ուղիների հեռանկարների նկատմամբ: Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմի հետևանքներն այնտեղ ընկալվում են որպես պարտություն: Բայց Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի ներկայացուցիչ Ֆուադ Ախունդովը վստահ է, որ Բաքվի և Երևանի միջև համագործակցությունը հնարավոր է, չնայած վատ հիշողությանը: Իսկ ահա Քաղաքագետ Վախթանգ Մաիսայան կարծում է, որ Վրաստանը չի կորցնի իր դերը որպես տրանսպորտային հանգույց, գոնե մոտ ապագայում: «Ենթակառուցվածքների կառուցումը, անգամ նախագծերի իրագործելիության ուսումնասիրությունը կտևի մի քանի տարի, կան նաև քաղաքական կայունության հետ կապված հարցեր, - նշել է նա, - բայց ժամանակին համընթաց մրցակցությունն, իհարկե, ավելի մեծ կդառնա»:

Ադրբեջանից Հայաստանի տարածքով դեպի Թուրքիա տանող ուղու նախագծի ոչ ֆորմալ անվանումը «Անդրկովկասյան Տրանսսիբ» է: Սա, ըստ Մաիսայաի, բնութագրում է դրա կարևորությունը, քանի որ այն կարող է փոխել տարածաշրջանի կյանքը: Բայց քաղաքագետը նաև հիշեցնում է, որ այդ ուղին կգործի արդեն գործող մյուսների հետ միասին: Ադրբեջանի Միլի մեջլիսի խորհրդարանական Ռասիմ Մուսաբեկովը այն կարծիքին է, որ «երկաթուղու և ճանապարհի բացումը Հայաստանի տարածքով Վրաստանին կզրկի հոսքերից, սակայն Ադրբեջանի հիմնական ռազմավարական նավթաագազատերերը արդեն կառուցված են և անցնում են վրացական տարածքով, ընդ որում դրանց վրա ծախսվել են տասնյակ միլիարդավոր դոլարներ ... հետևաբար Բաքուն շահագրգռված չէ, որ դրանք պարապուրդի մատնվեն»: Նա կասկած չունի, որ առաջիկա հինգ տարիներին Ադրբեջանի և Հայաստանի հարաբերություններն այնքան կբարելավվեն, որ Երևանը կկարողանա նորմալ ավտոմոբիլային հաղորդակցություն հաստատել Ադրբեջանի տարածքով: Ավելին, Վրաստանը ակտիվորեն ճանապարհներ է կառուցում և փորձում է վերացնել այն խցանումները, որոնք լինում են եղանակային պայմանների պատճառով, իսկ Վրաստանի տարածքով դեպի Երևան տանող ճանապարհը ավելի կարճ է, քան Ադրբեջանի տարածքով: Բայց նոր նախագծերը զրոյական գումարով խաղեր չեն:

Ըստ Մուսաբեկովի, եթե տարածաշրջանում համագործակցությունը վերականգնվի, ապա բեռնափոխադրումների ծավալը, անշուշտ, կաճի ինչպես Իրանի, այնպես էլ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջով Ռուսաստանի ուղղությամբ, և արևելք-արևմուտք գծի երկայնքով: Տարանցման աճը բոլոր երթուղիները կդարձնի շահութաբեր, ներառյալ նոր, այսպես կոչված, «Անդրկովկասյան Տրանսսիբի» դեպքում:

Աննա Սիմոնյան 

Pressmedia.am